Atölyede en sık karşılaşılan durumlardan biri: elinizde kırılmış ya da aşınmış bir dişli var, yenisini açacaksınız ama modülü bilinmiyor. Çözüm iki basit ölçümde: dişleri sayın, diş üstü çapını kumpasla ölçün. Aşağıdaki araç bu iki değerden modülü hesaplar, en yakın standart modülü önerir, dişlinin inç/DP sistemli olma ihtimalini kontrol eder ve sonucu kumpasla doğrulamanız için kiriş ölçüsü verir.
Dişli modülü nasıl bulunur? Adım adım
Standart düz dişlide diş üstü çapı dₐ = m · (z + 2) formülüyle büyür; formülü tersine çevirirsek m = dₐ / (z + 2) elde ederiz. Uygulama şöyle: önce bir dişi kalemle işaretleyip dişleri tek tek sayın (z). Sonra kumpası iki karşılıklı diş tepesine oturtup diş üstü çapını (dₐ) ölçün; çapak ve ezik bölgelerden kaçının, birkaç noktadan ölçüp en büyük değeri alın. Örnek: 22 dişli bir dişlide dₐ = 72 mm ölçtüyseniz m = 72 / 24 = 3 mm'dir. Çıkan değer 3,02 gibi bir sayıysa dişli büyük olasılıkla yine modül 3'tür — aradaki fark ölçüm ve aşınma payıdır. Kararı netleştirmek için yukarıdaki araç sapma yüzdesini gösterir.
Standart modül serisi
Modüller rastgele değerler almaz; kesici takımlar standart seriye göre üretilir. Tercih edilen I. seri: 0,5 – 0,6 – 0,8 – 1 – 1,25 – 1,5 – 2 – 2,5 – 3 – 4 – 5 – 6 – 8 – 10 – 12 – 16 – 20 – 25. Zorunlu durumlarda kullanılan II. seri: 0,7 – 0,9 – 1,75 – 2,25 – 2,75 – 3,5 – 4,5 – 5,5 – 7 – 9 – 11 – 14 – 18 – 22. Hesapladığınız modül bu serilerden birine yakın çıkmıyorsa üç ihtimal vardır: dişli inç (DP) sistemlidir, profil kaydırmalıdır veya ölçüm hatalıdır.
"Tuhaf" modül çıkıyorsa: DP dişli ihtimali
Amerikan ve İngiliz menşeli makinelerde dişli büyüklüğü diametral pitch (DP) ile tanımlanır ve DP dişlilerin modül karşılıkları küsuratlıdır: DP 12 → m = 2,117 · DP 10 → m = 2,54 · DP 8 → m = 3,175 · DP 6 → m = 4,233. Hesabınızda 2,54 veya 3,18 gibi bir değer görüyorsanız dişliye metrik çakıyla değil DP çakısıyla yaklaşmak gerekir; metrik modül çakısıyla açılan DP dişli, karşı dişliyle düzgün kavraşmaz. Yukarıdaki araç her hesapta DP ihtimalini otomatik kontrol edip sapması daha küçük olan sistemi öne çıkarır.
Kiriş ölçüsüyle doğrulama (W ölçüsü)
Diş üstü çapından bulunan modül bir tahmindir; kesin doğrulama kiriş ölçüsü (dişler üzerinden ölçüm, W) ile yapılır. Kumpas çeneleri belirli sayıda dişin üzerine kapatılır ve çeneler diş yanaklarına teğet olur; ölçülen mesafenin teorik karşılığı W = m · cosα · [π(z_w − 0,5) + z · invα] formülüyle hesaplanır (invα = tanα − α, radyan). Bu ölçümün iki büyük avantajı vardır: diş üstü çapındaki aşınmadan etkilenmez ve tek diş sayılı dişlilerde de tam sonuç verir. Araç, önerdiği modül için kaç diş üzerinden ölçüm yapacağınızı ve çıkması gereken W değerini otomatik hesaplar — kumpası kapatıp karşılaştırmanız yeterli.
Dikkat edilecek durumlar
Tek diş sayısı: diş sayısı tekse kumpas tam karşılıklı iki tepeye gelmez, ölçülen çap gerçek dₐ'dan biraz küçüktür; bu durumda kiriş ölçüsü esas alınmalıdır (araç sizi uyarır). Profil kaydırmalı dişli: dₐ = m(z+2) kuralı bozulur; hiçbir standart değere oturmayan sonuçların en sık sebebi budur. Helis dişli: dişler eğikse bu yöntem geçerli değildir — helis dişlide normal modül ve helis açısı birlikte belirlenmelidir; bunun için ayrı bir araç yayınlayacağız. Aşınma: uzun süre çalışmış dişlide diş üstü de aşınabilir; ölçümü dişlinin az çalışan kenar bölgesinden almak daha güvenilirdir.
Sık sorulan sorular
Modülü bulduktan sonra hangi çakıyla açarım?
Modül freze çakıları 8'li takım halindedir ve çakı numarası diş sayısına göre seçilir: örneğin 21–25 diş için 4 numara, 26–34 diş için 5 numara. Divizör hesabı ve çakı seçimini tek kartta veren ayrı aracımız yakında yayında olacak.
İç dişlide (çemberin içine açılmış dişte) bu yöntem çalışır mı?
Hayır. İç dişlide diş üstü çapı içe doğru ölçülür ve formül farklıdır; ölçüm pimlerle yapılır. Karşılık pinyonu varsa en pratik yol pinyonun modülünü bulmaktır — kavraşan dişlilerin modülü aynıdır.
Diş sayısını yanlış sayarsam ne olur?
Bir diş fark bile modülü belirgin değiştirir: 72 mm çaplı dişlide z=22 için m=3,00 çıkarken z=23 için m=2,88 çıkar. Saymaya başladığınız dişi mutlaka işaretleyin; emin olamadıysanız iki kez sayın.
Bu araç eğitim ve ön tespit amaçlıdır; profil kaydırmasız standart düz dişliler için geçerlidir, imalat kararından önce sonuçları doğrulayın. Modülü bulduktan sonra dişlinin tüm ölçülerini düz dişli hesaplama aracıyla çıkarabilir, tezgâh devir ve ilerlemesini buradan hesaplayabilirsiniz.
Diğer dişli hesaplama araçları: helisel dişli hesaplama · kremayer–pinyon hesaplama · konik dişli hesaplama · tüm dişli türlerinin formülleri
