Teknik Resim Eğitimi 1. Ders: Teknik Resme Giriş, Kâğıt Ölçüleri, Antet ve Ölçek

Bu ders, teknik resmi hiç görmemiş birine göre yazıldı. Meslek lisesi ya da meslek yüksekokulu öğrencisiysen, ya da teknik resmi kendi kendine öğrenmek istiyorsan doğru yerdesin. Tek bir ön bilgi gerekmiyor.

Teknik resim nedir, neden vardır?

Bir parçayı üretmek için birinin onu tarif etmesi gerekir. Bunu kelimeyle yapmaya kalkarsan iş çığırından çıkar: “yuvarlak bir parça, ortasında delik var, kenarları biraz kırılmış” cümlesinden iki kişi iki farklı parça üretir. Teknik resim tam olarak bu belirsizliği ortadan kaldırmak için icat edilmiştir.

Teknik resim, imalatın ortak dilidir. Tasarımcının kafasındaki parçayı, atölyedeki metale dönüştüren tek köprüdür. Ve bu dilin grameri vardır: hangi çizgi ne anlama gelir, ölçü nereye yazılır, hangi görünüş nereye konur — hepsi standarda bağlanmıştır. Çünkü Ankara’da çizilen bir resim, Bursa’daki tezgâhta ve Almanya’daki tedarikçide aynı parçayı vermek zorundadır.

Teknik resimde kullanılan araçlar

Bugün resimlerin büyük bölümü bilgisayarda (CAD) çiziliyor; ama teknik resim dersi hâlâ kâğıt üzerinde başlar, çünkü çizgi kalınlığı, ölçek ve görünüş yerleşimi en iyi elle çizerken öğrenilir. Temel takım şudur:

• Resim masası / tahtası: Kâğıdın bantla sabitlendiği düz yüzey.
• T cetveli: Baş kısmı masanın sol kenarına dayanır; yukarı-aşağı kaydırılarak yatay paralel çizgiler çizilir. Düşey ve açılı çizgiler için üzerine gönye konur.
• Gönyeler: 45° ve 30°–60° olmak üzere iki tane. T cetveliyle birlikte 15°’nin katı olan bütün açılar çizilebilir.
• Pergel: Daire ve yay için. Pistole (eğri cetveli) pergelle çizilemeyen eğriler içindir.
• İletki ve şablonlar: Açı ölçmek, daire ve yazı şablonlarıyla hızlı çizmek için.
• Kalemler: H serisi sert, B serisi yumuşaktır. İnce çizgiler ve yardımcı çizgiler için 2H–H, kalın kontur ve yazı için HB–B kullanılır.

Resim kâğıdı ölçüleri: A serisi mantığı

Teknik resim gelişigüzel bir kâğıda çizilmez. Standart kâğıt boyları vardır ve hepsinin temeli A0 kâğıdıdır.

A0’ın iki özelliği var: alanı tam 1 m²‘dir ve kenarlarının oranı 1 : √2‘dir. Bu oran özel seçilmiştir — çünkü böyle bir dikdörtgeni uzun kenarından ikiye böldüğünde, elde ettiğin iki parçanın kenar oranı yine 1 : √2 olur. Yani A0’ı ikiye böl, A1 elde et; A1’i ikiye böl, A2 elde et. Şekil bozulmadan küçülür. Kâğıt israfı olmaz.

A0’ın ölçüleri: 1189 × 841 mm.

Pratikte okulda ve atölyede en çok A4 ve A3 kullanılır. Büyük montaj resimleri için A2 ve A1’e çıkılır.

Çerçeve ve kenar boşlukları

Kâğıdın kenarına kadar çizim yapılmaz. Kâğıdın içine bir çerçeve çizilir ve çizim bu çerçevenin içinde kalır. Çerçeve ile kâğıt kenarı arasındaki boşluk standarda bağlıdır ve sol kenarda bilerek daha geniş bırakılır — çünkü resim dosyalanırken oradan delinir.

Antet (yazı alanı) nedir?

Resmin üzerine çizilerek anlatılamayan bilgiler bir yere yazılmalıdır: parçanın adı, kim çizdi, hangi tarihte, hangi ölçekte, resim numarası ne. İşte bu bilgilerin yazıldığı bölmeli kutuya antet ya da yazı alanı denir.

Antet her zaman kâğıdın sağ alt köşesindedir. Bunun sebebi de dosyalamadır: resim katlanıp dosyaya konduğunda antet en üste gelir, dosyayı açan kişi ne olduğunu hemen görür.

Sanayide kullanılan antetler bundan daha karmaşıktır: firma amblemi, sipariş numarası, izdüşüm metodu sembolü, revizyon (değişiklik) satırları, “bu resim şunun yerine geçti” bilgisi ve montaj resimlerinde parça listesi de antede eklenir. Ama mantık aynıdır — resmin kimlik kartıdır.

Kâğıtların katlanması

A3, A2, A1 gibi büyük resimler dosyaya sığmaz. Bu yüzden A4 ölçüsüne (210 × 297 mm) gelecek şekilde katlanır. Katlama rastgele yapılmaz, üç kural vardır:

• Önce yatay katlar, sonra dikey katlar katlanır.
• Katlama bittiğinde antet en üstte ve görünür durumda olmalıdır.
• Dosyalarken katlardan sadece biri delinir — tüm katlar birden delinmez.

Örnek: A3 kâğıdı (297 × 420) tek bir dikey katla 297 × 210’a, yani A4’e iner.

Ölçek: çizim boyutu ile gerçek boyut ilişkisi

4 metrelik bir mili A4 kâğıdına gerçek boyutunda çizemezsin. 3 milimetrelik bir pimi gerçek boyutunda çizersen de kimse göremez. Çözüm ölçektir.

Standart ölçekler TS 3532‘ye göre seçilir. Küçültmede 1:200, 1:500, 1:1000 ve 1:5000 gibi daha büyük oranlar da vardır; bunlar genelde yapı ve tesis resimlerinde kullanılır.

Yeni başlayanların en sık yaptığı hata

Ölçek uygulandığında ölçü rakamı değişmez. 30 mm’lik bir kenarı 2:1 ölçeğinde çizersen kâğıtta 60 mm uzunluğunda çizersin — ama üzerine yine 30 yazarsın. Kâğıda cetvel dayayarak ölçmek yerine, yazan rakama bakarsın. Bu kural teknik resmin temel taşıdır.

Ölçekle ilgili diğer kurallar

• Resim hangi ölçekte çizilirse çizilsin, üzerine gerçek ölçüsü yazılır.
• Açılara ölçek uygulanmaz. Parçayı 5 kat büyütsen de 45° açı yine 45°’dir. Açı, oran değişiminden etkilenmez.
• Ölçek, resmin altına veya antedeki yerine 5–7 mm yüksekliğinde yazılır.
• Resmin bir bölümü ölçeğe uygun çizilmemişse, o bölüme ait ölçü rakamının altı çizilir.
• Bir parçanın küçük bir detayı ayrıca büyütülüyorsa buna kısmi büyültme (detay) ölçeği denir; detay harfinin yanına kendi ölçeği yazılır.
• Ölçek, çizim yapılacak kâğıt boyuna göre seçilir — önce kâğıt, sonra ölçek.

Kendini test et

Cevaplar hemen altında. Önce kendin dene.

1. A0 kâğıdının alanı kaç m²’dir ve ölçüleri nedir?
2. A3 kâğıdında sol kenar boşluğu kaç mm, diğer kenarlar kaç mm bırakılır?
3. Antet kâğıdın neresinde bulunur ve neden orada?
4. 40 mm’lik bir kenar 1:2 ölçeğinde çizilecek. Kâğıtta kaç mm çizersin, üzerine kaç yazarsın?
5. Bir parça 5:1 ölçeğinde çizildi. Parçadaki 30° açı kâğıtta kaç derece çizilir?

Sonraki ders

2. derste çizgi çeşitlerini işleyeceğiz: sürekli kalın çizgi, kesik çizgi, eksen çizgisi, kesit düzlemi çizgisi — hangisi ne anlatır, hangi kalınlıkta çizilir ve bir resimde çizgiler üst üste geldiğinde hangisi öne çıkar. Teknik resim okumayı gerçekten oradan öğrenmeye başlarsın.