Teknik Resim 7. Ders: Yüzey Pürüzlülüğü ve İşleme İşaretleri

Bir parçanın resmi çizildi, ölçüleri kondu. Ama bir bilgi daha eksik: yüzeyler ne kadar pürüzsüz olacak? Aynı ölçüdeki iki parçadan biri ayna gibi parlak, diğeri kaba talaş izleriyle dolu olabilir. Bu farkı resimde yüzey işleme işaretleri anlatır.

Bu derste öğreneceklerin: Yüzey pürüzlülüğü ve Ra değeri · Üç temel yüzey sembolü ve çizim ölçüleri · Sembole eklenen a–e bilgi alanları · İşleme izi yönü sembolleri · N yüzey sınıfları · Sembollerin resim üzerinde gösterilme kuralları

Yüzey pürüzlülüğü ve Ra

Hiçbir yüzey mükemmel düz değildir. Büyüterek baktığında tepeler ve çukurlar görürsün. Bu düzensizliğin büyüklüğüne yüzey pürüzlülüğü denir.

Pürüzlülüğü sayıyla ifade etmek için kullanılan en yaygın değer Ra‘dır: profilin orta çizgiden sapmalarının mutlak ortalaması. Birimi mikrometre (µm)‘dir ve 1 µm = 0,001 mm eder. Yani Ra 3,2 yazıyorsa, ortalama sapma 0,0032 mm demektir.

Ra değerinin tanımı ve farklı Ra değerlerinde yüzey profili

Sayı küçüldükçe yüzey iyileşir. Ra 0,8 µm, Ra 6,3 µm’den yaklaşık sekiz kat daha pürüzsüzdür.

Üç temel sembol

Yüzey işleme işareti, zeminle 60° açı yapan iki koldan oluşur. Kolların birbirine oranı 1/2‘dir; küçük kol en az 3 mm, büyük kol en az 6 mm çizilir. Üç biçimi vardır:

Üç temel yüzey sembolü ve sembole eklenen a–e bilgi alanları

Esas sembol: Tek başına bir anlam ifade etmez. Mutlaka bir değer veya açıklayıcı sembolle birlikte kullanılır.
Talaş kaldırılan yüzey: Esas sembolün üstü bir çizgiyle kapatılır. Tornalama, frezeleme, taşlama gibi bir işlemle talaş kaldırılacağını belirtir.
Talaş kaldırılmayan yüzey: Esas sembolün üstü bir daireyle kapatılır. Yüzey döküm veya haddeleme hâliyle kalacak, işlenmeyecektir.
Parçanın bütün yüzeyleri aynı durumda olacaksa sembole bir daire eklenir.

Sembole eklenen bilgiler

Sembolün çevresinde beş ayrı bilgi alanı vardır. Hepsini kullanmak zorunlu değildir; çoğu resimde yalnızca a alanı doldurulur.

Alan	Ne yazılır	Örnek
a	Ra pürüzlülük değeri veya sınıf numarası	Ra 6,3
b	İkinci veya daha fazla yüzey durumu özelliği	Rz 25
c	Üretim metodu, kaplama, işlem	taşlanmış, sertleştirilmiş, kaplanmış
d	İşleme izlerinin doğrultusu / yönü	=, ⊥, X, M, C, R
e	İşleme talaş payı (mm)	2

İşleme metodu belirtilecekse sembolün uzun koluna eklenen yatay çizginin üzerine yazılır. Yazılacak bilgi çoksa yatay çizginin üzerine bir çizgi daha çizilebilir.

İşleme izi yönü sembolleri

Sembol	Anlamı
=	İzler, sembolün konduğu görünüşün izdüşüm düzlemine paralel
⊥	İzler izdüşüm düzlemine dik
X	İzler her iki yönde eğik çapraz
M	Çok yönlü izler, belirli bir doğrultusu yok
C	Yüzey merkezine göre yaklaşık dairesel izler
R	Yüzey merkezine göre yaklaşık radyal (ışınsal) izler

Bu sembollerden hiçbiriyle açıklanamayan bir iz yönü gerekiyorsa, resim üzerine uygun bir notla belirtilir.

Sembollerin resim üzerinde gösterilmesi

Sembolün nereye ve nasıl konacağının kendi kuralları vardır:

Semboller ve yazılar, resmin alt tarafından ve sağından okunabilecek şekilde yazılır.
Sembol, sivri tarafı yüzeye dönük olacak şekilde parçanın dış tarafına konur. Doğrudan yüzeye ya da bir kılavuz çizgi yardımıyla bağlanır.
Deliklerde sembol, iç yüzeyi gösterecek şekilde uygun bir yere konur.
Silindirik parçalarda simetrik yüzeylerden yalnızca birine sembol konur.
Sembol, parçanın boyutunu ve konumunu belirten ölçünün bulunduğu görünüş üzerinde ve yalnızca bir kez kullanılır.
Gerektiğinde ölçü bağlama çizgileri üzerine de yerleştirilebilir.
Eşit aralıklı şekillerin (örneğin bir delik sırası) yüzey değerleri, ölçü kurallarına uygun olarak yalnızca bir kez görünüş üzerine konur.
Dişli çarklarda diş yüzeyleri için işleme değeri bölüm dairesi çizgisi üzerine konur.

Bütün parça tek değerde işlenecekse

Parçanın bütün yüzeyleri tek bir yöntemle işlenecekse, resimde kullanılan sembolün 3/2 katı büyüklüğünde bir yüzey işleme işareti parçanın sağ üst köşesine yerleştirilir. Üç gösterim biçimi vardır:

Sembolün yanına “özel gösterimler hariç” notu eklenir.
Veya hiçbir açıklama yapılmadan, yanına parantez içinde esas sembol konur.
Veya diğer kısımlar için kullanılacak semboller parantez içine, genel sembol parantez dışına yazılır.

Ra değerleri ve işleme yöntemleri

Her işleme yönteminin ulaşabileceği bir Ra aralığı vardır. Resme konacak Ra değeri seçilirken bu aralıklar dikkate alınır — üretilemeyecek bir değer yazmak resmi anlamsız kılar.

İşleme yöntemlerinin ulaşabildiği Ra aralıkları

N yüzey sınıfları

Eski resimlerde Ra değeri yerine N ile başlayan sınıf numaraları kullanılır. Karşılıkları:

Sınıf	Ra (µm)	Sınıf	Ra (µm)
N1	0,025	N7	1,6
N2	0,05	N8	3,2
N3	0,1	N9	6,3
N4	0,2	N10	12,5
N5	0,4	N11	25
N6	0,8	N12	50

Standart notu: Yüzey işaretleri uzun yıllar TS 2040 EN ISO 1302‘ye göre çizildi. Bu standart, ISO 4287 ve ISO 4288 ile birlikte Aralık 2021’de geri çekildi; yerine ISO 21920-1/-2/-3:2021 geldi ve N sınıf numaraları resmen kaldırıldı. Ancak mevcut resimlerin büyük çoğunluğu hâlâ eski gösterimdedir; bu yüzden iki gösterimi de tanıman gerekir.

Kendini test et

Esas sembolün kolları zeminle kaç derece açı yapar ve kolların oranı nedir?
Sembolün üstü daireyle kapatılmış. Bu ne anlama gelir?
Ra 3,2 kaç mm eder?
Sembolün “c” alanına ne yazılır?
Silindirik bir parçada simetrik iki yüzey var. Sembol kaç kez konur?
N7 sınıfı kaç µm Ra’ya karşılık gelir?

Cevaplar: 1) 60°, kolların oranı 1/2 (küçük kol en az 3 mm, büyük kol en az 6 mm). 2) Yüzeyden talaş kaldırılmayacak, olduğu gibi kalacak. 3) 0,0032 mm. 4) Üretim metodu, kaplama veya işlem (taşlanmış, sertleştirilmiş gibi). 5) Yalnızca bir kez — simetrik yüzeylerden birine. 6) 1,6 µm.

Sonraki ders

8. derste boyut toleransları ve ISO alıştırma (geçme) sistemi var. Esas ölçü, üst ve alt sapma, tolerans aralığı kavramları; Ø20 H7 gösterimindeki harf ve rakamın anlamı; boşluklu, sıkı ve geçiş geçmeleri ile delik esaslı ve mil esaslı sistemleri işleyeceğiz.