Teknik Resim 6. Ders: Ölçülendirme Kuralları ve Sistemleri

Buraya kadar parçanın şeklini okumayı öğrendik. Şimdi ne kadar sorusuna geliyoruz. Ölçülendirme, teknik resmin sayısal tarafıdır; parçanın üretilebilmesi için gereken bütün boyut bilgisi buradan okunur.

Bu derste bir şey özellikle önemli: ölçülerin hangi sistemle verildiği. Çünkü seçilen sistem, parçanın hangi yüzeyden referans alınacağını ve toleransların nasıl birikeceğini belirler.

Bu derste öğreneceklerin: Ölçülendirmenin dört elemanı ve standart mesafeleri · Paralel, zincirleme ve artan kademeli sistemler · Zincirlemede tolerans birikmesi · Çap, yarıçap, açı, pah, küre, kare ve çoklu eleman gösterimi

Ölçülendirmenin dört elemanı

Her ölçü dört parçadan oluşur ve dördünün de standart ölçüsü vardır. Bu ölçüler çizim kalitesini belirler — fotokopi çekilmiş, tarandıktan sonra küçülmüş bir resmi okuyabiliyorsan bunun sebebi bu standartlardır.

Ölçülendirmenin dört elemanı ve aralarındaki standart mesafeler

Temel kurallar

Ölçüler mm cinsindendir; birim yazılmaz. Farklı birim kullanılacaksa antette belirtilir.
Bir eleman resimde yalnızca bir kez ölçülendirilir. Aynı ölçü iki görünüşte tekrarlanmaz.
Ölçü çizgileri kesişmez. Küçük ölçüler içe, büyük ölçüler dışa yazılır.
Ölçü rakamı çizginin üzerine ve ortasına yazılır; altına değil.
Eksen çizgisi ve parça kenarı ölçü çizgisi olarak kullanılmaz — ama bağlama çizgisi olarak kullanılabilir.

Üç ölçülendirme sistemi — ve neden önemli

Aynı parça üç farklı şekilde ölçülendirilebilir. Üçü de aynı parçayı tarif eder ama üretim sonucu aynı olmaz.

Aynı parçanın paralel, zincirleme ve artan kademeli ölçülendirilmesi

Zincirlemede tolerans neden birikir?

Zincirlemede her ölçü bir öncekinin bittiği yerden başlar. İlk ölçüde 0,1 mm saptıysan, ikinci ölçü o sapmış noktadan başlar. Üçüncüde de aynı. Sonuçta son elemanın konumu üç hatanın toplamı kadar kayar.

Sistem	Referans	Hata davranışı	Ne zaman tercih edilir
Paralel	Tek ortak referans	Hata birikmez	Hassas konumlandırma gereken parçalarda
Artan kademeli	Tek nokta, tek ok	Hata birikmez, yer kazandırır	Çok sayıda ölçü olan dar resimlerde
Zincirleme	Her ölçü bir öncekinden	Toleranslar toplanır	Elemanlar arası mesafe önemliyse

Neden hep zincirleme kullanılmaz? Zincirleme, elemanların birbirine göre konumu önemliyse tercih edilir — örneğin eşit aralıklı delik sıralarında. Ama parçanın toplam boyu kritikse paralel sistem seçilir. Tasarımcı bu seçimi parçanın işlevine bakarak yapar.

Özel ölçülendirmeler

Çap, yarıçap, açı, pah, küre, kare, eğim ve çoklu eleman gösterimleri

Sembol	Anlamı	Açıklama
Ø	Çap	Tornada X ekseni genelde çapla çalışır; yarıçapla karıştırma
R	Yarıçap	İç köşe R’si, kullanabileceğin en büyük takım çapını belirler
SØ / SR	Küre çapı / yarıçapı	Küresel uçlu takım ve 3B çizim yolu gerekir
□	Kare kesit	Tek ölçüyle iki kenarı tarif eder
2×45°	Pah	Torna pah çevriminde doğrudan kullanılır
1:10	Eğim oranı	Açı değerine çevirmen gerekir
4 x Ø12	Dört adet Ø12 delik	Tek satırda dört operasyon; çevrim tekrarı planla
(150)	Yardımcı ölçü	Bilgi amaçlıdır, toleransı yoktur, kontrol edilmez
Altı çizili ölçü	Ölçeğe uygun değil	Çizimden ölçme; yazan değer geçerli

Çözümlü örnek: delikli plakanın ölçülendirilmesi

Dört elemanı tek parçada görelim: 100×60 plaka ve üzerinde Ø20 delik. Referans (datum) sol alt köşe seçildi; deliğin konumu iki kenardan ölçülendirildi, çap ise kılavuz çizgisiyle dışarı alındı. Dikkat: ölçü rakamları çizgiyi kesmez, üstüne yazılır; bağlama çizgileri parçaya değmez, küçük bir boşlukla başlar:

Kendini test et

Zincirleme ölçülendirmede üç ölçünün her biri ±0,1 mm toleranslı. Son noktada en kötü sapma ne kadar?
Parantez içindeki ölçü ne anlama gelir ve kontrol edilir mi?
Dairesel bir eleman ölçülendirilirken çap mı yarıçap mı yazılır?
Bir resimde aynı ölçü iki görünüşte de yazılmış. Bu doğru mu?
Bir eksende üç ölçü var ve hepsi aynı sol kenardan çıkıyor. Bu hangi ölçülendirme sistemidir?

Cevaplar: 1) ±0,3 mm — toleranslar toplanır. 2) Yardımcı ölçüdür; bilgi amaçlıdır, toleransı yoktur, kontrol edilmez. 3) Çap (Ø). 4) Hayır — bir eleman yalnızca bir kez ölçülendirilir. 5) Paralel (referanstan) ölçülendirme.

Sonraki ders

7. derste yüzey pürüzlülüğü ve yüzey işleme işaretleri var. Ra değerinin ne olduğunu, resimdeki ✓ işaretinin alanlarını ve bir Ra değerine bakarak hangi işleme yöntemini seçmen gerektiğini işleyeceğiz.