Teknik Resim 8. Ders: Boyut Toleransları ve ISO Geçme Sistemi

Hiçbir parça resimde yazan ölçüde tam tamına üretilemez. Ø20 yazan bir mil, gerçekte 19,998 veya 20,003 çıkar. Önemli olan bu sapmanın ne kadarına izin verildiğidir — işte bu izne tolerans denir.

İki parça birbirinin içine girecekse iş biraz daha karmaşıklaşır. Mil deliğe rahat girecek mi, sıkı mı oturacak? Bu ilişkiye alıştırma ya da yaygın kullanımıyla geçme denir.

Bu derste öğreneceklerin: Esas ölçü, üst ve alt sapma, tolerans aralığı · Sıfır çizgisi · Toleransların resimde gösterilme biçimleri · ISO alıştırma sistemi ve Ø20 H7 gösteriminin anlamı · Boşluklu, geçiş ve sıkı geçmeler · Delik esaslı ve mil esaslı sistemler · Tolerans anteti

Temel kavramlar

Tolerans anlatılırken hep aynı çizim kullanılır: yatay bir sıfır çizgisi (esas ölçüyü temsil eder) ve onun üstünde ya da altında duran bir tolerans bölgesi.

Esas ölçü, sapmalar, tolerans bölgesi ve sıfır çizgisi

Sıfır çizgisinin üstü esas ölçüden büyük, altı ise küçük değerleri gösterir. Tolerans bölgesi tamamen üstte, tamamen altta veya çizgiyi ortalayacak şekilde olabilir.

Toleranslar resimde nasıl gösterilir?

Gösterim	Anlamı	Sınırlar
20 ±0,1	Simetrik sapma	19,9 – 20,1
20 ^+0,2₀	Yalnızca artı yönde sapma	20,0 – 20,2
20 ⁰_−0,3	Yalnızca eksi yönde sapma	19,7 – 20,0
20,1 / 19,9	Sınır ölçüleri doğrudan yazılır	19,9 – 20,1
Ø20 H7	ISO tolerans sınıfı ile	çizelgeden okunur

Sapma değerleri esas ölçüden daha küçük puntoyla yazılır. Üst sapma üstte, alt sapma altta yer alır. Sapmalardan biri sıfırsa, sıfır tek hane olarak yazılır.

ISO alıştırma sistemi: Ø20 H7 ne demek?

Her tolerans değerini tek tek yazmak yerine, standart bir kısaltma sistemi kullanılır. Ø20 H7 gösterimi üç parçadan oluşur:

Parça	Ne anlatır
Ø20	Esas ölçü — anma çapı
H (harf)	Tolerans bölgesinin yeri — sıfır çizgisine göre nerede duruyor
7 (rakam)	Tolerans kalitesi (IT) — bölgenin genişliği, yani hassaslık

Harf: bölgenin yeri

Büyük harf (A…Z) → delik toleransını gösterir.
Küçük harf (a…z) → mil toleransını gösterir.
H harfinde deliğin alt sapması sıfırdır — bölge tamamen sıfır çizgisinin üstündedir.
h harfinde milin üst sapması sıfırdır — bölge tamamen sıfır çizgisinin altındadır.
Alfabede H‘den önceki harfler bölgeyi yukarı, sonraki harfler aşağı kaydırır.

Rakam: tolerans kalitesi (IT)

IT kalite sayısı küçüldükçe tolerans daralır, yani parça hassaslaşır. Aynı IT kalitesinde, anma ölçüsü büyüdükçe tolerans değeri de büyür — 100 mm’lik bir parçada 0,01 mm tutmak, 10 mm’likte tutmaktan zordur.

IT kalitesi	Kullanım alanı
IT01 – IT4	Mastar ve ölçü aletleri
IT5 – IT11	Birbirine geçen makine parçaları (alıştırma bölgesi)
IT12 – IT18	Geçme gerektirmeyen serbest yüzeyler, ham ölçüler

Üç geçme tipi

Delik ve mil tolerans bölgelerinin birbirine göre konumu, geçmenin tipini belirler:

Boşluklu, geçiş ve sıkı geçmelerde tolerans bölgelerinin konumu

Geçme tipi	Sonuç	Nerede kullanılır
Boşluklu	Daima boşluk kalır; parçalar birbirine göre hareket edebilir	Yataklar, kayar mil, kapak merkezlemesi
Geçiş	Üretilen parçalara göre bazen boşluk, bazen hafif sıkılık	Hassas merkezleme; sökülebilir bağlantılar
Sıkı	Daima sıkılık; parçalar pres veya ısıtma ile birleştirilir	Kovan, bilezik, kalıcı bağlantılar

Alıştırma toleransı: Bir geçmenin toplam belirsizliği, delik toleransı ile mil toleransının toplamıdır. H7 (0,021) + g6 (0,013) = 0,034 mm. Bu yüzden çok hassas bir geçme istiyorsan iki parçayı birden hassaslaştırman gerekir.

Delik esaslı ve mil esaslı sistem

Geçmeyi kurmanın iki yolu var: ya deliği sabit tutup mili değiştirirsin, ya da mili sabit tutup deliği değiştirirsin.

Delik esaslı ve mil esaslı sistemlerde geçme tiplerinin oluşumu

Delik esaslı sistemde delik daima H harfiyle sabittir; geçmenin tipi mil harfiyle belirlenir: g6 boşluklu, k6 geçiş, p6 sıkı verir.

Mil esaslı sistemde ise mil h harfiyle sabittir; delik harfi değişir: G7 boşluklu, K7 geçiş, P7 sıkı verir.

Pratikte delik esaslı sistem tercih edilir. Sebebi basit: deliği istenen ölçüye getirmek, mili getirmekten zordur. Mil dıştan işlenir ve ölçüsü kolayca küçültülür; delik ise standart matkap ve rayba ölçülerine bağlıdır. Deliği sabit bırakıp mili ayarlamak hem daha kolay hem daha ucuzdur.

Tolerans anteti

Bir resimde çok sayıda toleranslı ölçü varsa, sapma değerleri her ölçünün yanına yazılmaz — resim okunmaz hale gelir. Bunun yerine, resim üzerinde yalnızca ISO sınıfı (Ø20 H7 gibi) gösterilir ve sayısal sapmalar ayrı bir tolerans antetinde toplanır.

Tolerans anteti genellikle yazı alanının üstüne veya yanına yerleştirilir ve şu sütunları içerir: ölçü, tolerans sınıfı, üst sapma, alt sapma. Böylece resmin üzeri sade kalır, sayısal değerler tek yerden okunur.

Çözümlü örnek: Ø30 H7/g6 tolerans bölgeleri

Rakamları gerçek bir geçmeye dökelim. Ø30 için H7 deliği +21/0 µm, g6 mili −7/−20 µm toleranslarını alır. Delik bölgesi sıfır çizgisinin üstünde, mil bölgesi hemen altında kaldığı için bu boşluklu geçmedir: en dar durumda 7 µm, en gevşek durumda 41 µm boşluk oluşur — mil deliğe her zaman girer, asla sıkı olmaz:

Kendini test et

Bir ölçü 30 ^+0,15_+0,05 yazıyor. En büyük ve en küçük ölçü nedir, tolerans kaç mm?
Ø25 H8 gösteriminde H harfi neyi, 8 rakamı neyi anlatır?
Bir resimde Ø40 f7 yazıyor. Bu bir delik mi mil mi?
IT7 ile IT11’den hangisi daha hassastır?
Delik bölgesi mil bölgesinin tamamen altında kalıyor. Bu hangi geçmedir?
Neden pratikte çoğunlukla delik esaslı sistem kullanılır?

Cevaplar: 1) En büyük 30,15, en küçük 30,05, tolerans 0,10 mm. 2) H tolerans bölgesinin sıfır çizgisine göre yerini (delik, alt sapma sıfır), 8 ise tolerans kalitesini yani bölgenin genişliğini anlatır. 3) Küçük harf olduğu için mil. 4) IT7 — sayı küçükse tolerans dar, parça hassastır. 5) Sıkı geçme — mil delikten büyük. 6) Deliği istenen ölçüye getirmek mile göre daha zor ve pahalıdır; deliği sabit tutup mili ayarlamak daha kolaydır.

Sonraki ders

9. derste şekil ve konum toleranslarına geçiyoruz. Boyut toleransı bir ölçünün ne kadar sapabileceğini söyler; ama parçanın düzgünlüğü, dikliği, eksenlerinin çakışması ayrı bir konudur. On dört sembol ve tolerans çerçevesinin nasıl okunduğunu işleyeceğiz.