FANUC CNC freze operator panelinde program baslatma duraklatma ve acil durdurma tuslari
CNC frezede programın yazılması işin sonu değildir; program gerçek parçaya uygulanmadan önce güvenli şekilde kontrol edilmelidir. Yeni başlayan bir operatörün en önemli görevi, programı hemen tam hızda çalıştırmak yerine takım yolunu adım adım kontrol etmektir. Bu derste FANUC kontrollü dik işleme merkezinde programın nasıl seçileceğini, güvenli biçimde nasıl deneneceğini, ilk parçanın nasıl kontrol edileceğini ve alarm oluştuğunda nasıl hareket edilmesi gerektiğini öğreniyoruz.
1. Dersin amacı
Bu ders sonunda öğrenci temel çalışma modlarını ayırt edebilecek; programı seçip çalıştırabilecek; Cycle Start, Feed Hold ve Reset tuşlarının görevlerini anlayabilecek; Single Block ile programı satır satır kontrol edebilecek; Rapid Override ve Feed Override kullanabilecek; Dry Run ve Machine Lock özelliklerinin temel mantığını anlayabilecek; ilk parçayı kontrollü biçimde işleyebilecek; alarm ekranındaki temel bilgileri okuyabilecek ve alarm sonrası güvenli hareket sırasını uygulayabilecektir.
2. Temel çalışma modları
Mod isimleri tezgaha göre biraz değişebilir. En yaygın modlar: EDIT — program yazma/düzenleme modu (program açılır, satır eklenir, yanlış değer düzeltilir; program çalıştırılmaz). MDI — kısa komutların elle girilip bir kez çalıştırıldığı mod (örn. S500 M03; veya T01 M06;); komutlar genellikle kalıcı değildir. JOG — eksenleri yön tuşlarıyla manuel hareket ettirme (hareketten önce eksen ve yön kontrol edilmeli). HANDLE — el çarkıyla hassas hareket; kademeler ×1, ×10, ×100; ×100 seçildiğinde küçük bir dönüş büyük hareket oluşturur, bu nedenle parça yakınında düşük kademe kullanılır. AUTO/MEMORY — hafızadaki programın çalıştırıldığı mod; program seçildikten sonra Cycle Start ile otomatik çalışma başlar.
3. Programı çalıştırmadan önce kontrol edilecekler
Cycle Start tuşuna basmadan önce yalnızca program satırlarına bakmak yeterli değildir. Birlikte kontrol edilmesi gerekenler: doğru program seçildi mi; iş parçası doğru bağlandı mı; mengene/fikstür sağlam mı; G54–G59 sıfırı doğru mu; takım numaraları, H boy ofsetleri ve D yarıçap ofsetleri doğru mu; program G90 ile mi başlıyor; güvenli Z yeterli mi; iş mili devri ve dönüş yönü doğru mu; delik derinlikleri doğru mu; program sonunda G80, G40 ve gerekli iptaller var mı? FANUC kılavuzları gerçek işlemden önce girilen verilerin, ilerleme değerlerinin ve telafi miktarlarının kontrolünü ister.
4. Programın seçilmesi
Genel sıra: mod anahtarı EDIT (veya program arama) konumuna alınır → program ekranı açılır → çalıştırılacak program numarası aranır → programın adı ve ilk satırları kontrol edilir → mod anahtarı AUTO/MEMORY konumuna alınır → program başlangıcında olduğu doğrulanır → Single Block ve düşük override hazırlanır → Cycle Start. Tuş sırası kontrol modeline göre değişir; kesin kullanım üreticinin kılavuzuna göre yapılır.
5. Cycle Start
Cycle Start, seçilen programı başlatır veya duraklatılmış programı devam ettirir. Çalışma için genellikle doğru mod seçili olmalı, kapı kapalı olmalı, alarm bulunmamalı, acil durdurma çözülmüş olmalı ve makine hazır durumda olmalıdır. Single Block açıkken her program satırı için Cycle Start tuşuna yeniden basılır. FANUC kılavuzunda Cycle Start ile otomatik çalışmanın başladığı, Feed Hold veya Reset ile duraklatılabildiği/durdurulabildiği açıklanır.
6. Feed Hold
Feed Hold, eksen ilerlemesini kontrollü biçimde duraklatır. Takım yolunu incelemek, beklenmeyen bir hareketi durdurmak, talaş oluşumunu gözlemek veya ölçü kontrolü için programı bekletmek amacıyla kullanılır. Feed Hold sonrası program tamamen sona ermez; uygun şartlar kontrol edildikten sonra Cycle Start ile devam edilir. Ancak takım parça içindeyken manuel hareket yapılırsa program tekrar başlatıldığında takım yolu değişebilir; bu nedenle manuel müdahaleden sonra doğrudan devam edilmemelidir.
7. Reset ve Emergency Stop
Reset tuşu çalışan programı durdurabilir ve bazı modal işlemleri sıfırlayabilir; ancak her alarmı çözmez, hatalı programı düzeltmez ve acil durdurmanın yerine geçmez. Emergency Stop (acil durdurma) gerçek tehlikede kullanılır: takım mengeneye doğru hızla gidiyorsa, parça bağlamadan çıkıyorsa, takım kırılmış ve tehlikeli hareket oluşmuşsa veya makine kontrol dışı davranıyorsa. Acil durdurma sonrası: hareket tamamen durdurulur, tehlikenin sebebi belirlenir, takım ve parçanın konumu kontrol edilir, program satırı incelenir, gerekirse yetkili destek alınır ve sebep bulunmadan program yeniden başlatılmaz.
8. Single Block
Single Block, programın her bloğunu tek tek çalıştırır. Örneğin aşağıdaki programda Single Block açıkken Cycle Start basılır, N10 çalışır ve makine durur; sonraki satır kontrol edilir, Cycle Start tekrar basılır, N20 çalışır ve makine yeniden durur.
N10 G00 X20. Y20.;
N20 G43 H01 Z50.;
N30 G00 Z5.;
N40 G01 Z-2. F100.;Bu yöntem özellikle yeni programlarda, yeni bağlanan parçalarda, ilk takım yaklaşmasında, G41–G42 girişlerinde ve delik çevrimlerinde çok yararlıdır. FANUC kılavuzunda Single Block açıkken her Cycle Start basışında bir işlem bloğunun yürütüldüğü ve ardından makinenin durduğu gösterilir.
9. Rapid Override ve Feed Override
Rapid Override, G00 hızlı hareketlerinin hızını azaltır (ö0, %25, %50, %100). Yeni bir programda ilk çalışmada düşük değer seçilir; özellikle G00 X... Y...;, G00 Z...; ve G43 H... Z...; satırlarında önemlidir. Rapid Override yanlış koordinatı düzeltmez; yalnızca hareketi yavaşlatarak daha fazla kontrol süresi sağlar. Feed Override, G01/G02/G03 ve delik çevrimlerindeki ilerleme hızını yüzde olarak değiştirir; örneğin F300 yazılıyken %50 seçilirse gerçek ilerleme ~150 mm/dak olur. İlk talaş sırasında düşük yüzde kullanılabilir; ancak ilerlemeyi sürekli gereğinden fazla düşürmek takımın kesmek yerine sürtmesine neden olabilir.
10. Dry Run
Dry Run, programdaki hareketleri denemek için kullanılan test özelliğidir. Bu özellikte takım hareket hızı programdaki normal F değerinden farklı olabilir; panel test/jog hızı etkili olabilir. Bu nedenle Dry Run her zaman yavaş çalışma anlamına gelmez — FANUC kılavuzu Dry Run hızının programlanan ilerlemeden farklı ve bazı durumlarda daha yüksek olabileceğini belirtir. Dry Run kullanılırken takım mümkünse parçadan uzakta tutulmalı, bağlama kontrol edilmeli, Rapid Override düşük olmalı, Single Block açık kullanılmalı ve takım yolu ekrandan ve fiziksel olarak izlenmelidir.
11. Machine Lock ve Auxiliary Function Lock
Machine Lock açıkken program çalışabilir fakat eksenler fiziksel olarak hareket etmez; konum değerleri ekranda değişebilir. Programın genel akışını kontrol etmek için kullanılır. Riskleri: ekrandaki konumlarla gerçek eksen konumu arasında fark oluşabilir; koordinat sistemi yeniden kontrol edilmeden gerçek çalışmaya geçilmemelidir. Machine Lock kapatıldıktan sonra doğrudan Cycle Start verilmemeli, tezgahın gerçek konumu ve iş parçası koordinatı yeniden doğrulanmalıdır. Auxiliary Function Lock açıkken iş mili dönüşü, takım değiştirme, soğutma ve bazı M/S/T komutları çalışmayabilir; Machine Lock ile birlikte kullanıldığında program akışı hareket ve yardımcı fonksiyonlar çalışmadan izlenebilir.
12. Programı güvenli deneme sırası
Yeni bir program için temel kontrol sırası: programı ekranda satır satır incele; takım ve ofsetleri kontrol et; iş parçası sıfırını kontrol et; program grafiği varsa takım yoluna bak; gerekirse Machine Lock ile akışı kontrol et ve sonra gerçek konumu yeniden doğrula; Single Block aç; Rapid ve Feed Override değerlerini düşür; ilk takım hareketlerini güvenli yükseklikte çalıştır; takımın G54 X0 Y0 noktasına doğru gittiğini kontrol et; G43 H satırında doğru H numarasını kontrol et; takımı yüzeye kademeli yaklaştır; ilk talaşı düşük ilerlemeyle izle; her takım değişiminden sonra aynı kontrolleri tekrarla.
13. İlk parça işleme
İlk parça, programın ve tezgah hazırlığının doğrulandığı parçadır. Amacı yalnızca parçayı bitirmek değil şunları kontrol etmektir: takım doğru yerde mi kesiyor; delikler doğru konumda mı; derinlikler ve dış/iç ölçüler doğru mu; yüzey kalitesi yeterli mi; takım titreşim yapıyor mu; talaş tahliyesi düzgün mü; iş mili yükü normal mi; parça bağlamada hareket var mı? İlk parçada hızdan çok güvenlik ve doğruluk önemlidir.
14. İlk parçanın ölçülmesi
Parça işlem bittikten sonra teknik resme göre ölçülmelidir. Kullanılabilecek araçlar: kumpas, mikrometre, komparatör, mihengir, iç çap ölçme saati, mastar, yüzey pürüzlük cihazı. Ölçüm yapılırken parça ve ölçü aleti temiz olmalı, parça sıcaklığı dikkate alınmalı, çapaklar temizlenmeli, ölçüm doğru yüzeyden yapılmalı ve teknik resimdeki tolerans kontrol edilmelidir.
15. Ölçü hatasında ne yapılır?
Parça ölçüsü yanlış çıktığında hemen program koordinatları değiştirilmemelidir. Önce hata kaynağı araştırılır: takım aşınmış mı; H boy ofseti doğru mu; D yarıçap ofseti doğru mu; G54 sıfırı kaymış mı; parça bağlamada hareket etmiş mi; takım salgılı mı; yanlış takım kullanılmış mı; teknik resim yanlış mı okunmuş; ölçüm doğru mu yapılmış? Ana geometri doğruysa küçük ölçü düzeltmeleri Wear ofsetinden yapılabilir.
16. Wear ofset düzeltmesi
Wear alanı küçük takım aşınma düzeltmeleri için kullanılır. Örneğin yüzey 0,02 mm yüksek kalmışsa takım boyu Wear değerinde küçük bir düzeltme gerekebilir; dış/iç ölçüde hata varsa D Wear değeri kullanılabilir. Ancak işaret yönü ezbere girilmemeli, şu soru sorulmalıdır: takım daha fazla mı, daha az mı talaş kaldırmalıdır? Büyük değerler Wear alanına girilmemelidir; büyük bir hata varsa takım, G54, Geometry ofseti veya program tekrar kontrol edilmelidir.
17. Alarm nedir?
Alarm, CNC kontrol ünitesinin normal çalışmayı engelleyen bir sorun algıladığını gösteren mesajdır. Şu nedenlerle oluşabilir: yanlış G kodu, eksik adres, geometrik program hatası, eksen limitinin aşılması, yanlış çevrim kullanımı, takım magazini sorunu, kapı/emniyet sistemi, iş mili sorunu, servo/sürücü hatası, düşük hava veya yağ basıncı, acil durdurmanın basılı olması. Alarm yalnızca Reset tuşuna basılarak çözülmez; önce nedeni anlaşılmalıdır.
18. Alarm ekranında hangi bilgiler bulunur?
Alarm ekranında genellikle alarm numarası, alarm mesajı, alarm türü, program numarası ve durulan sıra numarası/blok görülür. Örnek: PS Alarm, Alarm No 010, Mesaj “Improper G-Code”, Program O1001, Blok N80. Bu örnekte ilk kontrol edilecek yer programdaki N80 satırıdır. FANUC 0i Model D kılavuzunda alarm ekranı ve alarm geçmişi için ayrı görüntüleme bölümleri bulunduğu belirtilir.
19. Alarm oluştuğunda uygulanacak sıra
- Makinenin hareketinin durduğunu kontrol et; alarm numarasını ve mesajını oku.
- Durulan program satırını bul; takımın ve parçanın fiziksel durumunu kontrol et.
- Alarmın program, operatör veya makine kaynaklı olduğunu belirle; gerekirse kılavuzdaki alarm açıklamasına bak.
- Hata nedenini düzelt; takımın güvenli konumda olduğunu doğrula.
- Programı güvenli bir satırdan yeniden başlat; ilk hareketleri Single Block ve düşük override ile izle.
20. Program alarmlarında temel kontroller
Program alarmında incelenecekler: G kodu doğru mu; adresin yanında sayı var mı; ondalık nokta doğru mu; G02/G03 yay geometrisi doğru mu; G41/G42 giriş hareketi yeterli mi; G81–G84 çevrimi G80 ile iptal edilmiş mi; G90/G91 durumu doğru mu; yanlış düzlem seçilmiş mi; program satırında eksik X, Y, Z, R, I, J veya K var mı? Program düzeltilirken çalışan programın ortasına rastgele satır eklenmemelidir. FANUC kılavuzu, durmuş program düzenlendikten sonra aynı yerden devam edilmesinin makinenin beklenmeyen hareketine yol açabileceğini belirtir.
21. Programın ortasından yeniden başlatma
Programın ortasından başlamak risklidir; çünkü önceki satırlarda aktif edilen bilgiler atlanabilir (G54, G90, G17, G43 H, G41/G42, iş mili devri, M03, M08, F ilerleme, delik çevrimi bilgileri). Bu nedenle yalnızca gidilecek satırı bulup Cycle Start vermek doğru değildir. Daha güvenli yöntem: programı Reset ile durdur; takımı güvenli bölgeye çıkar; ilgili takım bölümünün başlangıcını bul; takım numarasını, G54/G90/G17 ve diğer modal kodları, H ve D ofsetlerini, iş milini ve soğutmayı kontrol et; Single Block ile takım bölümünü baştan çalıştır.
22. Manuel müdahaleden sonra devam etme
Feed Hold sonrasında takım JOG veya HANDLE ile hareket ettirilirse programdaki konum ile gerçek konum ilişkisi değişebilir. FANUC güvenlik açıklamalarında manuel müdahaleden sonra program yeniden başlatılmadan önce manuel mutlak ayarı, G90/G91 durumu, koordinat sistemi ve takım yolu kontrol edilmelidir. Yeni başlayan bir operatör manuel müdahaleden sonra doğrudan Cycle Start vermemelidir.
23. Program çalışırken izlenecek ekranlar
Program ekranı çalışan satırı ve sonraki komutları gösterir. Absolute Position aktif iş parçası koordinatına göre konumu, Machine Position makine koordinatına göre konumu gösterir. Distance to Go aktif blokta kalan hareket mesafesini gösterir; örneğin Z ekseninde Distance to Go Z = −25.000 görülüyorsa takımın bu blokta daha 25 mm hareket edeceği anlaşılır. Alarm ekranı aktif alarmı ve mesajı gösterir.
24. İlk parça kontrol listesi
Program başlamadan önce: doğru program seçildi; doğru takım magazine bağlandı; T ve H numaraları eşleşiyor; D ofseti doğru; G54–G59 doğru; parça sağlam bağlı; güvenli Z yeterli; Single Block açık; Rapid ve Feed Override düşük; kapı kapalı; acil durdurma yeri biliniyor. İşlem sırasında: takım doğru yönde hareket ediyor; takım bağlama elemanlarından uzak; kesme sesi normal; talaş tahliyesi düzgün; iş mili yükü normal; soğutma doğru çalışıyor. İşlem sonrasında: parça ölçüldü; çapaklar kontrol edildi; yüzey kalitesi incelendi; gerekli Wear düzeltmesi kaydedildi; takım aşınması kontrol edildi.
25. Tezgahı güvenli kapatma
Kapatma sırası makine üreticisine göre değişir; genel mantık: program tamamen durdurulur → iş mili durdurulur → soğutma kapatılır → takım ve eksenler güvenli konuma alınır → tabla ve çalışma alanındaki büyük talaşlar temizlenir → gerekliyse referans/park konumu kullanılır → kontrol ünitesi uygun Power Off tuşuyla kapatılır → ana şalter üretici prosedürüne göre kapatılır. Acil durdurma butonu normal günlük kapatma anahtarı gibi kullanılmamalı; gerçek kapatma prosedürü üreticinin kılavuzundan uygulanmalıdır.
26. Temel seri boyunca öğrendiklerimiz
Bu dokuz ders sonunda öğrenci CNC frezenin temel yapısını; X, Y ve Z eksenlerini; iş parçası koordinatlarını; G90 ve G91 programlamayı; FANUC program yapısını; G00, G01, G02 ve G03 hareketlerini; kesici takım seçimini; devir ve ilerleme mantığını; iş parçası bağlama ve sıfırlamayı; G43 takım boyu telafisini; G40, G41 ve G42 yarıçap telafisini; G81, G82, G83 ve G84 delik çevrimlerini; programı güvenli biçimde kontrol etmeyi; ilk parçayı işlemeyi ve temel alarm ekranını okumayı öğrenmiş olur. Bu seviye, öğrencinin gerçek tezgahta tek başına yetkili olduğu anlamına gelmez; ancak CNC freze eğitimine ve gözetimli atölye uygulamalarına sağlam bir başlangıç sağlar.
CNC freze alarm ekraninda alarm numarasi mesaji ve program satiri ile ilk parca kontrol akisi
