Teknik Resim 9. Ders: Şekil ve Konum Toleransları (14 Sembol)

8. derste bir ölçünün ne kadar sapabileceğini öğrendik. Ama bir parçada bütün ölçüler doğru çıktığı hâlde parça yine de işe yaramayabilir.

Düşün: bir levhanın kalınlığı her yerde 10 ±0,05 mm çıktı. Ölçü tamam. Ama levha muz gibi eğrilmişse düz bir yüzeye oturmaz. Ya da bir deliğin çapı doğru ama ekseni eğikse, içine girecek mil yamuk durur.

İşte boyut toleransının yakalayamadığı bu hataları şekil ve konum toleransları tanımlar.

Bu derste öğreneceklerin: Şekil ve konum toleransı nedir, boyut toleransından farkı · Tolerans çerçevesinin üç bölmesi · Referans (datum) gösterimi · On dört sembol ve beş grubu · Tolerans bölgesi kavramı · Çerçevenin nasıl okunacağı

Tolerans çerçevesi

Şekil ve konum toleransları resimde bölmeli dikdörtgen bir çerçeve içinde gösterilir. Çerçeve soldan sağa okunur ve iki ya da üç bölmesi vardır.

Tolerans çerçevesinin bölmeleri ve referans (datum) gösterimi

Birinci bölme — sembol. Hangi şekil veya konum özelliğinin sınırlandığını gösterir.
İkinci bölme — tolerans değeri. Milimetre cinsindendir. Değerin önünde Ø varsa tolerans bölgesi silindiriktir.
Üçüncü bölme — referans harfi. Toleransın neye göre ölçüleceğini belirtir. Birden fazla referans varsa harfler sırayla yazılır: A B C.

Referans (datum) nedir?

Bir yüzeyin “dik” olduğunu söylemek için neye göre dik olduğunu belirtmen gerekir. İşte bu kıyas yüzeyine referans veya datum denir.

Referans yüzey, resimde kalın bir çizgiyle işaretlenir ve ucuna kare bir kutu içinde büyük harf yazılır (A, B, C…). Bu harf, tolerans çerçevesinin üçüncü bölmesinde tekrar geçer.

Şekil toleransları referans istemez. Bir yüzeyin düzlemselliği, kendi içinde değerlendirilir — başka bir yüzeye kıyas gerekmez. Bu yüzden düzlemsellik, dairesellik gibi sembollerde çerçeve iki bölmelidir.

On dört sembol, beş grup

Sembolleri tek tek ezberlemek yerine grup mantığını kavramak daha kolaydır. Her grup başka bir soruya cevap verir.

Şekil ve konum toleranslarının on dört sembolü, beş grup hâlinde

Grup	Neyi sorar	Referans
Şekil	Eleman kendi içinde ne kadar düzgün?	Gerekmez
Profil	Yüzey teorik şeklinden ne kadar sapabilir?	Olabilir
Yön	Eleman referansa göre doğru açıda mı?	Şart
Konum	Eleman doğru yerde mi?	Şart
Salgı	Parça dönerken ne kadar sapıyor?	Şart

Sembollerin anlamları

Sembol	Adı	Ne sınırlar
—	Doğrusallık	Bir kenarın veya eksenin eğriliği
⏥	Düzlemsellik	Bir yüzeyin düzlükten sapması
○	Dairesellik	Kesitin tam daire olması
⌭	Silindiriklik	Dairesellik + doğrusallık + koniklik birden
⌒	Çizgi profili	Bir kesitteki eğrinin teorik profilden sapması
⌓	Yüzey profili	Bütün yüzeyin teorik yüzeyden sapması
∥	Paralellik	Referansa göre paralellik
⊥	Diklik	Referansa 90° olma
∠	Eğiklik	Referansa belirli bir açıda olma
⊕	Konum	Elemanın teorik konumundan sapması
◎	Eş merkezlilik	İki elemanın aynı ekseni paylaşması
≡	Simetriklik	Referans düzleme göre simetri
↗	Yalpalama	Dönerken tek kesitteki sapma
↗↗	Toplam yalpalama	Dönerken tüm yüzey boyunca sapma

Tolerans bölgesi kavramı

Çerçevedeki sayı bir ölçü değildir. Bir bölgenin genişliğidir — gerçek yüzeyin ya da eksenin içinde kalması gereken alanın.

Diklik toleransının resimdeki gösterimi ve gerçek anlamı

Üstteki örnekte yüzey, birbirine 0,05 mm mesafedeki iki paralel düzlem arasında kalmalıdır. Yüzey bu bant içinde istediği gibi eğrilebilir — önemli olan bandı aşmamasıdır.

Bölgenin biçimi

Gösterim	Tolerans bölgesi
0,05	Birbirine 0,05 mm mesafede iki paralel düzlem arası
Ø0,05	Çapı 0,05 mm olan bir silindir içi
Ø0,05 (konum)	Deliğin ekseni bu silindirin içinde kalmalı

Bir ölçü kutu içine alınmışsa (örneğin 30) o teorik boyuttur ve toleransı yoktur. Sapması, ilgili konum toleransı ile verilir. Kutulu ölçüye genel tolerans uygulanmaz — sık yapılan bir okuma hatasıdır.

Çerçeveyi okuma alıştırması

Çerçeve daima aynı cümle kalıbıyla okunur:

“Bu eleman, [referans]’a göre [tolerans değeri] toleransla [sembolün özelliği] olacak.”

Çerçeve	Okunuşu
⊥ \| 0,02 \| A	Bu yüzey, A’ya göre 0,02 mm toleransla dik olacak.
⏥ \| 0,05	Bu yüzey 0,05 mm toleransla düzlem olacak. (Referans yok — şekil toleransı.)
⊕ \| Ø0,1 \| A B C	Bu deliğin ekseni, A-B-C referanslarına göre çapı 0,1 mm olan silindirin içinde kalacak.
○ \| 0,006	Bu kesit 0,006 mm toleransla daire olacak.
∥ \| 0,005 \| A	Bu yüzey, A’ya göre 0,005 mm toleransla paralel olacak.

Kendini test et

Bir çerçevede yalnızca iki bölme var. Bu hangi tolerans grubudur ve neden üçüncü bölme yok?
Tolerans değerinin önünde Ø var. Bölgenin biçimi nedir?
Referans (datum) resimde nasıl işaretlenir?
Bir levhanın kalınlık ölçüsü tolerans içinde ama levha eğrilmiş. Hangi tolerans bunu yakalar?
“⊕ Ø0,1 A B” çerçevesini cümleyle oku.
Kutu içine alınmış bir ölçüye genel tolerans uygulanır mı?

Cevaplar: 1) Şekil toleransı — eleman kendi içinde değerlendirilir, kıyas yüzeyi gerekmez. 2) Silindirik bölge. 3) Yüzey kalın çizgiyle işaretlenir, ucuna kare kutu içinde büyük harf yazılır. 4) Düzlemsellik toleransı. 5) “Bu deliğin ekseni, A ve B referanslarına göre çapı 0,1 mm olan silindirin içinde kalacak.” 6) Hayır — kutulu ölçü teorik boyuttur, toleransı ilgili konum toleransıyla verilir.

Sonraki ders

10. derste perspektif ve kroki var. İzometrik ve dimetrik perspektif çizimleri, eğik perspektif, kroki çizme yöntemleri ve serbest elle daire, elips çizme teknikleri — yani ölçü aleti olmadan bir parçayı hızlıca kâğıda dökme becerisi.