Takım ucu radyüs kompanzasyonu (takım burnu yarıçap telafisi), CNC tornalamada teorik geometri ile gerçek imalat arasındaki sapmayı gidererek parça kalitesini mikron seviyesine çıkaran hayati bir fonksiyondur. G41, G42 ve G40 kodları bu telafiyi başlatır, yönünü belirler ve iptal eder.
Takım ucu radyus kompanzasyonu sanal uç ve gerçek temas noktası
1. Takım ucu radyüs kompanzasyonu nedir?
CNC tornada kullanılan dış çap veya delik içi katerlerin ucu çıplak gözle sivri görünse de, büyüteç altında o uç aslında küçük bir yay (dairesel) şeklindedir. Bu dairesel uca takım ucu radyüsü (tool nose radius) denir. Piyasadaki elmaslarda genellikle 0,2 / 0,4 / 0,8 / 1,2 mm gibi radyüs değerleri bulunur.
Temel problem — teorik sanal uç ve gerçek temas noktası: tezgahı sıfırlarken (ofset alırken) takımı parça alnına ve çapına dokundurursunuz; tezgah, tam o köşede sanal sivriltilmiş bir uç (hayali kesişim noktası) varmış gibi algılar. Düz tornalama (Z de dümdüz) veya düz alın tornalama (X te dümdüz) yaparken bu sanal uç ile gerçek temas noktası aynı hizada kalır, parça tam ölçüsünde çıkar. Ancak konik (açılı) tornalama veya kavis/radyüs verildiğinde işler değişir: takımın yuvarlak burnu açılı yüzeye, teorik sanal ucun olduğu yerden değil, burnun yanındaki bir gerçek temas noktasından dokunur.
Kompanzasyon yapmazsak: dış çapta konik veya radyüs dönerken parçada fazla et payı kalır (parça büyük çıkar); iç çapta (delikte) kavis yaparken parça gereğinden fazla oyulur. İşte kontrol ünitesinin bu geometrik sapmayı arka planda matematiksel olarak otomatik hesaplayıp takım yolunu radyüs miktarı kadar kaydırmasına kompanzasyon denir.
2. G41, G42 ve G40 kodlarının görevleri
Telafinin yapılabilmesi için tezgaha, takımın gidiş yönüne göre profilin neresinde kaldığı söylenmelidir.
| Kod | Görev | Tornadaki karşılığı |
|---|---|---|
| G41 — solda telafi | Hareket yönü boyunca bakıldığında takım, işleme profilinin solunda kalıyorsa. | Genellikle ters ayna arkasında çalışırken veya parçanın arka yüzeyinden iç çap (delik içi) tornalamada takım profilin solunda kalır. |
| G42 — sağda telafi | Hareket yönü boyunca takım, profilin sağında kalıyorsa. | Klasik CNC tornada dış çap tornalarken (punta yönünden aynaya doğru) takım her zaman profilin sağındadır; bu yüzden dış çap finiş tornalamada neredeyse her zaman G42 kullanılır. |
| G40 — iptal | G41/G42 ile başlatılan telafiyi devre dışı bırakır. | Diş çekme, delik delme gibi işlemlerden önce veya finiş bittiğinde parçadan uzaklaşırken telafi mutlaka G40 ile kapatılmalı; aksi halde sonraki hareketlerde tezgah beklenmeyen yönlere kayar. |
3. Ofset sayfası: R (radyüs) ve T (sanal uç yön kodu)
Programa sadece G41/G42 yazmak yetmez; tezgahın OFFSET / GEOMETRY ekranında her takım için iki kritik sütun doldurulmalıdır: R ve T.
- R sütunu (takım burnu radyüsü): kullandığınız elmasın üzerinde yazan radyüs değerini birebir yazarsınız. Örneğin elmas DNMG 150608 ise sondaki 08 radyüsün 0,8 mm olduğunu gösterir; R sütununa 0.8 yazarsınız.
- T sütunu (hayali uç yön kodu): takım katerinin tezgaha nasıl bağlandığını ve parçayla hangi açıyla temas ettiğini 0–9 arası bir rakamla ifade eder. Yanlış yön kodu, tezgahın kompanzasyonu ters istikamette hesaplamasına ve parçanın hurdaya çıkmasına neden olur.
| T yön kodu | Sanal takım ucu yönü |
|---|---|
| T1 | Takım ucu iç çapta, yukarı ve sağa doğru bakıyorsa. |
| T2 | Takım ucu yukarı ve sola doğru bakıyorsa. |
| T3 | Standart dış çap kaba ve finiş katerlerinin yönü. Takım ucu aynaya (sola) ve parçaya (aşağıya) bakar. Dış çap tornalamada standart bağlı katerde buraya 3 yazılır. |
| T4 | Takım ucu aşağı ve sağa bakıyorsa. |
| T0 / T9 | Takım burnunun tam merkezi referans alınıyorsa (özel aparatlar için). |
4. Örnek programlama uygulaması ve kurallar
Altın kural: G41 veya G42, takımı parçaya doğrudan dokundurduğunuz blokta verilmez. Takım parçaya henüz dokunmadan, dışarıda boşta yaklaşma hareketi yaparken (G00 veya doğrusal G01 ile) bu kod okunmalı ve takım profile o şekilde girmelidir. Buna giriş (doğrulma) bloğu denir. Aşağıdaki örnekte Ø60 parçaya alın tornalama sonrası pah (konik) ve Z-40 e kadar silindirik dış çap işleniyor; takım 1 numara, uç radyüsü 0,8 mm (OFFSET R: 0.8, T: 3).
O0041 (G41-G42 KOMPANZASYON DERSI) ;
G21 ;
G28 U0 W0 ;
G96 S220 M03 ;
T0101 ; (1 numarali dis cap finis takimi, geometriyi oku)
(YAKLASMA VE GIRIS BLOGU - KOMPANZASYON BASLANGICI)
G00 X70.0 Z5.0 M08 ; (Parcanin disindan bosta emniyetli yaklasma)
G01 G42 X50.0 Z2.0 F0.15 ; (G42 ile telafi BOSTA aktif, takim profilin saginda)
(PROFIL ISLEME)
G01 X50.0 Z0.0 ; (Tam alna dokundu)
X0.0 ; (Merkeze kadar alni sifirla)
G00 Z2.0 ; (Alindan hafif geri cek)
X46.0 ; (Pah baslangic capina pozisyonlan)
G01 X56.0 Z-3.0 ; (Yuvarlak ucu kompanze ederek hatasiz pah)
Z-40.0 ; (Z-40 boyuna tam olcude silindirik tornalama)
X65.0 ; (Tornalama bitti, dis captan yukari cikis)
(IPTAL BLOGU - KOMPANZASYON CIKISI)
G00 G40 X100.0 Z100.0 M09 ; (G40 ile radyus telafisini iptal et ve uzaklas)
M05 ;
M30 ;G42 giriş bloğu ve G40 iptal kompanzasyonlu takım yolu
5. Detay analizi ve eksik bilgi uyarısı
Takım geometri ofseti ve takım aşınma ofseti (G10) başlıklarının her ikisinde de G41/G42 telafileri geçer. Önemli bir mikro detay: aynı anda hem köşe radyüsü (R) hem de pah kırma verileri girildiğinde, sistem köşe R verilerini öncelikli kullanır ve pah kırma verilerini ihmal eder. Eksik bilgi uyarısı: kontrol ünitelerinin G41/G42 aktifken arka planda uyguladığı iç parametre numaraları ve eksen motorlarının yaptığı anlık mikro konum kompanzasyon formülleri kaynak dosyalarda yer almamaktadır; bu spesifik iç parametreler için tezgahınızın orijinal kılavuzunu esas alın.
