CNC Tezgâh Saat Maliyeti Hesaplama: Saat Ücreti Nasıl Belirlenir?

"Tezgâhımın saat ücreti ne olmalı?" sorusu, fason CNC işi yapan her atölyenin sorusudur ve çoğu atölye buna komşusunun söylediği rakamla cevap verir. Bu araç o rakamı kendi giderlerinizden çıkarır: makinenin bugünkü değeri veya taksiti, bakım bütçesi, iş yeri kirası, elektrik faturası, yağ ve kesme sıvısı, operatörün işveren maliyeti ve genel giderler aylık olarak toplanır, tezgâhın ayda fiilen çalıştığı saate bölünür. Sonuç, kâr eklenmemiş tezgâh saat maliyetidir: bu rakamın altında çalışan tezgâh para kaybeder.

Araç Türkiye'deki atölye düzenine göre kurulmuştur. Kilovat ve metrekare sormaz; elinize gelen elektrik faturasını ve ödediğiniz kirayı sorar, giderleri atölyedeki makine sayısına böler. Makine dolarla alınmışsa kur girilir, gerisi TL'dir. Kesici takım, malzeme ve kâr burada yoktur; onlar parça fiyatı hesaplanırken eklenir.

Bu araç ne hesaplar, kimin için?

Bu sayfa tek makineli atölyeden birkaç tezgâhlı fason imalatçıya kadar herkes içindir; tezgâh yatırımı planlayan veya CNC işletme maliyetini öğrenmek isteyen öğrenciler de kullanabilir. Araç bir tezgâhın bir saat çalışmasının size kaça mal olduğunu bulur. Çıkan rakam üç şekilde kullanılır: parça fiyatı verirken işleme bedelinin tabanı olarak, "bu tezgâh ayda en az ne kadar iş yapmalı" sorusunun cevabı olarak ve yeni makine alırken "bu yatırım saatte kaça çalışır" karşılaştırması olarak.

Sonuçta iki rakam görürsünüz: operatörsüz ham tezgâh maliyeti (makine, bakım, kira, elektrik, sarf ve genel gider) ve operatörlü tezgâh saat maliyeti (üstüne operatörün işveren maliyeti). Teklif verirken kullanılacak olan operatörlü rakamdır. Araç ayrıca tezgâh boş dursa bile günde, ayda ve yılda ne kadar gider işlediğini ve çalışma oranı değişince saat maliyetinin nasıl değiştiğini gösterir.

CNC tezgâh saat maliyeti nasıl hesaplanır?

Formül basittir: aylık toplam gider ÷ aylık fiilî çalışma saati. Zor olan, aylık giderin içine nelerin girdiğini eksiksiz saymaktır. Aracın topladığı kalemler şunlardır:

• Makine payı: makinenin bugünkü değeri, kalan kullanım yılına ve 12 aya bölünür. Taksit sürüyorsa aylık taksit, makine kiralıksa aylık kira bu satırın yerine geçer.
• Bakım ve arıza bütçesi: her ay kenara ayrılması gereken pay; aşağıda ayrı bir başlıkta anlatılmıştır.
• Diğer makine giderleri: makine sigortası, CAM ve DNC yazılım lisansı, kalibrasyon, servis sözleşmesi.
• İş yeri kirası ve dükkân giderleri: kira, aidat, emlak vergisi, ısınma, su; makine sayısına bölünür.
• Genel işletme giderleri: muhasebeci, ofis, telefon, araç, pazarlama ve patronun kendi maaşı; makine sayısına bölünür.
• Elektrik, kompresör, yağ ve kesme sıvısı: aylık faturalar ve sarf harcamaları; makine sayısına bölünür.
• Operatör: aylık toplam işveren maliyeti; operatör birden fazla tezgâha bakıyorsa o sayıya bölünür.

Toplam, ayda çalışılan saat ile tezgâhın gerçekten çalıştığı oranın çarpımına bölünür. Yalnız kesme süresi değil, tezgâhın başında geçen ve müşteriye faturalanan saat esas alınır.

Makine payı: peşin, taksitli, kiralık ve eski makine

En çok yanlış yapılan kalem budur. Borcu bitmiş makinenin "artık bedava çalıştığı" sanılır; oysa makine her saat biraz daha eskir ve bir gün yenisi alınacaktır. Bu yüzden araç alış fiyatını değil makinenin bugünkü değerini sorar: yeni aldıysanız alış bedeli, yıllar önce aldıysanız bugün satsanız alacağınız ikinci el değeri. Bu değer, bugünden itibaren kaç yıl daha kullanacağınıza ve 12 aya bölünür. 50.000 dolarlık makine 10 yıl kullanılacaksa ayda 416,67 dolar; 10 yaşındaki, bugün 15.000 dolar eden ve 5 yıl daha çalışacak makine ayda 250 dolar pay ister. Bu para her ay bankaya ödenmez; makinenin eskidikçe kaybettiği değerdir ve fiyatınıza girmezse yenileme parası birikmez.

Taksit veya leasing sürüyorsa hesap değişir: o ay bankaya fiilen ödediğiniz taksit makinenin aylık gideridir; faiz taksitin içinde olduğu için ayrıca eklenmez. Araç taksit bitince makine payının nereye ineceğini de gösterir; borç bittiğinde "borcu yok" seçeneğiyle yeniden hesaplarsınız. Makine kiralıksa aylık kira makine payıdır; bakım kiraya dâhilse bakım bütçesini sıfır bırakın.

Vergi amortismanı ayrı bir konudur. Gelir İdaresi CNC torna ve freze tezgâhları için faydalı ömrü 10 yıl, amortisman oranını yüzde 10 kabul eder; muhasebeciniz bunu vergi için kullanır. Bu araçtaki kullanım yılı ise sizin ticari kararınızdır: makineyi 5 yılda yenileyecekseniz 5 yazarsınız ve tezgâhın kendi değerini 5 yılda geri ödemesi gerekir.

Bakım ve arıza: kimse bütçe ayırmaz, herkes öder

Türkiye'de atölyelerin büyük çoğunluğu bakım için para ayırmaz; arıza çıkınca o ayın kârından ödenir ve o ay zarar yazılır. Oysa CNC'de arızaların bedeli büyüktür. Bir spindle rulmanı değişimi işçiliğiyle birlikte 7–8 bin dolara çıkar; X, Y veya Z eksenindeki bir rulman değişimi rulmanla beraber 500–1.000 dolardır; vidalı mil, servo sürücü kartı, hidrolik ünite veya kontrol ekranı arızaları da benzer rakamlardadır. Bunlara yıllık yağ değişimleri, filtreler, kızak yağı, kesme sıvısının yenilenmesi ve servis ziyaretleri eklenir.

Bu yüzden araçta bakım bütçesi ayrı bir kalemdir ve sıfır girilirse uyarı verir. Geçen yıl bakım, servis ve yedek parçaya ne harcadıysanız 12'ye bölün; bilmiyorsanız makine bedelinin yılda yüzde 2–3'ü makul bir başlangıçtır: 50.000 dolarlık makinede ayda 100–125 dolar. Bu rakam saat maliyetinde birkaç lira gibi görünür ama iki yılda bir spindle değişimini karşılayan birikimi sağlayan odur. Bakım payı ayırmayan atölye, ilk büyük arızada birkaç ayın kârını kaybeder.

Kira, elektrik ve giderlerin makinelere bölünmesi

Bir dükkânda bir işletme olur; kira, elektrik, kompresör ve genel giderler o dükkândaki bütün makinelerin ortak gideridir. Araç bu giderleri atölyedeki makine sayısına eşit böler. Elektriği kilovattan hesaplamak yerine faturayı sormasının sebebi de budur: atölye sahibi tezgâhının kaç kilovat çektiğini bilmez ama ay sonunda ne ödediğini kuruşuna kadar bilir. Tek makineli atölyede faturanın tamamı o makinenindir; üç makineli atölyede üçe bölünür.

Eşit bölme, makineler birbirine benziyorsa doğru sonuç verir. Büyük bir 5 eksen işleme merkeziyle küçük bir CNC torna yan yana duruyorsa büyük makine daha çok yer kaplar ve daha çok elektrik yakar. Bunun için araca metrekare ve kilovat sormak yerine basit bir yol öneriyoruz: büyük tezgâhı iki makine sayın. Makine sayısına 3 yazıp büyük tezgâh için hesaplarken kira ve elektrik payını iki kat alırsınız; küçük tezgâh için hesaplarken tek pay. Sonuç, oransal dağıtıma yeterince yaklaşır ve araç sade kalır.

Operatör: maaş değil, işveren maliyeti

Operatör alanına net maaşı yazan atölye, operatörü olduğundan yüzde otuz–kırk ucuz sanır. Doğru rakam, muhasebecinizin "bu çalışan bize ayda kaça mal oluyor" dediği tutardır: brüt maaş, SGK işveren payı, yemek, yol, prim, ikramiye ve izin karşılıkları. Bir operatör iki tezgâhı birden çalıştırıyorsa maliyeti ikiye bölünür. Tezgâhın başında kendiniz duruyorsanız da kendinize bir aylık ücret biçin; sıfır yazmak kendi emeğinizi bedava saymaktır ve fiyatınız rakiplerinizin altında kalırken siz bunun sebebini anlamazsınız.

Aylık çalışma saati ve tezgâhın gerçekten çalıştığı oran

Türkiye'de yasal çalışma süresi haftada 45 saattir; bu ayda yaklaşık 195 saat eder. Özel sektörde haftada 55–60 saat çalışan atölyeler de vardır; iki vardiya 390 saate çıkar. Araç kendi düzeninizi yazmanızı ister, çünkü aynı aylık gider 195 saate bölününce başka, 260 saate bölününce başka sonuç verir.

İkinci soru daha önemlidir: tezgâh bu sürenin yüzde kaçında gerçekten çalışıyor? Ayar, takım ölçme, ölçüm, program yazma, iş bekleme, arıza ve bakımda tezgâh para kazanmaz ama kirası, taksiti ve operatörü aynen işler. Araç varsayılan olarak yüzde 100 alır; kendi atölyenizi biliyorsanız 90, 80 veya 70 yazın. Sonuç ekranındaki karşılaştırma kartları bu oranın etkisini gösterir: aylık gideri 214.000 TL olan bir tezgâh yüzde 100 çalışırsa saati 1.098 TL, yüzde 70 çalışırsa 1.569 TL, yüzde 50 çalışırsa 2.197 TL'ye mal olur. Boş duran tezgâh pahalıdır; iş bulmak, saat maliyetini düşürmenin en kısa yoludur.

Genel giderler neden ayrı soruluyor?

Muhasebeci ücreti, ofis çalışanı, telefon ve internet, araç ve yakıt, pazarlama, banka masrafları ve patronun kendi maaşı tezgâha bağlı olmayan ama her ay ödenen giderlerdir. Bunları saat maliyetine katmayan atölye, çıkan rakama yüzde yirmi kâr koyup fiyat verir ve o fiyatın içinde ofisin, muhasebecinin ve kendisinin parası olmadığını yıl sonunda fark eder. Araç bu yüzden genel giderleri ayrı bir alanda sorar, makine sayısına böler ve boş bırakılırsa uyarı verir.

Örnek hesap

Tek makineli, kiralık dükkânda çalışan bir atölye: makine 50.000 dolar, 10 yıl kullanılacak, kur 41; ayda 100 dolar bakım bütçesi; iş yeri kirası 100.000 TL; elektrik 30.000 TL; yağ ve kesme sıvısı 3.000 TL; operatör işveren maliyeti 60.000 TL; ayda 195 saat, yüzde 100 çalışma.

Bu atölye, tezgâh hiç boş durmasa bile saatte 1.098 TL'nin altında iş alırsa zarar eder; genel giderler ve kâr bu rakamın üstüne gelir. Yüzde 70 çalışma oranında aynı tezgâhın saati 1.569 TL'ye çıkar.

Bu aracın yapmadıkları ve neden

Araç bilerek sade tutulmuştur; Türkiye'deki kullanıcı üç dakikada sonuç almak ister. Bilinçli olarak dışarıda bırakılanlar şunlardır:

• Metrekare ve kilovat bazlı dağıtım: giderler makine sayısına eşit bölünür. Makineleriniz çok farklıysa büyük tezgâhı iki makine sayın; hassas dağıtım isteyen bir Excel tablosu kurabilir.
• Fırsat maliyeti: peşin ödenen makine parasının faizde tutulsaydı getireceği gelir hesaba katılmaz. İsteyen bu payı "diğer aylık makine giderleri" alanına yazabilir.
• Kesici takım, malzeme, hurda ve yeniden işleme: işten işe değiştiği için tezgâh saat maliyetine değil parça fiyatına girer. Bunlar CNC Parça Maliyeti ve Teklif Fiyatı Hesaplama aracında takım gideri, hurda oranı ve risk payı olarak hesaplanır.
• Kâr: saat maliyeti kârsız çıkar; kâr, parça fiyatı verilirken risk payından ayrı bir satır olarak eklenir.
• Kur ve tarife takibi: kur, elektrik tarifesi ve kira elle girilir. Kur veya tarife değiştiğinde aracı yeniden çalıştırın; ay başında birkaç dakikanızı alır, geçen ayın maliyetiyle bu ayın işini fiyatlamaktan kurtarır.

Sık sorulan sorular

Makineyi yıllar önce aldım, borcu bitti; yine de makine payı yazmalı mıyım?

Evet. Alış fiyatını değil bugünkü ikinci el değerini yazın ve bugünden itibaren kaç yıl daha kullanacağınızı belirtin. Makine bugün bozulsa kaybedeceğiniz para bu değerdir; yerine yenisi için her saatten pay ayrılmalıdır.

Taksit ödüyorum; hem taksiti hem makine payını mı yazacağım?

Hayır. "Taksit devam ediyor" seçeneğinde aylık taksit makine payının yerine geçer; ikisi birden yazılmaz. Araç taksit bitince makine payının kaça ineceğini ayrıca gösterir.

Elektrik faturası kompresörü de içeriyor; kompresör alanına ne yazacağım?

Kompresörün elektriği zaten faturanın içindedir; o alana yalnızca kompresör bakımı, filtre, kurutucu gibi ek giderleri yazın. Yoksa 0 bırakın.

Bakım bütçesini bilmiyorum; ne yazmalıyım?

Geçen yılki bakım, servis ve yedek parça harcamanızı 12'ye bölün. Hiç veriniz yoksa makine bedelinin yılda yüzde 2–3'ü ile başlayın; 50.000 dolarlık makinede ayda 100–125 dolar.

Çalışma oranını nasıl bileceğim?

Bir hafta boyunca tezgâhın Cycle Start'ta geçirdiği süreyi mesai süresine bölün. Emin değilseniz 100 bırakın; sonuç en iyimser durumdur, gerçek oran düştükçe saat maliyeti yükselir.

Çıkan rakama ne kadar kâr koymalıyım?

Bu araç kâr koymaz. Parça fiyatı verirken risk payı ve kâr ayrı satırlar olarak eklenir; parça aracı bunu yapar ve yuvarlama sonrası fiyatın içinde ne kadar kâr kaldığını gösterir.

Mentor CNC notu ve sorumluluk reddi

Bu araç, girdiğiniz aylık giderlere dayanan bir maliyet hesabıdır; muhasebe kaydı veya vergi hesabı değildir. Kur, elektrik tarifesi, kira ve ücretler değiştikçe sonuç değişir; her ay başında yeniden hesaplamanız önerilir. Vergi amortismanı için muhasebecinize danışın. Mentor CNC, bu hesaba dayanarak verilen fiyatlardan ve ticari sonuçlarından sorumlu değildir.