Delik Toleransı Nedir? (Kısaca)
Teknik resimde bir delik ölçüsü çoğu zaman yalnızca "Ø15" diye yazmaz; yanında H7, H10 gibi bir kod bulunur. Bu kod, deliğin ne kadar büyüyüp küçülebileceğini söyler. Hiçbir tezgah deliği tam olarak 15,000 mm delemez — her zaman küçük bir sapma olur. Tolerans, bu sapmanın kabul edilen sınırıdır.
Koddaki rakam (IT sınıfı) toleransın genişliğini söyler: rakam küçüldükçe tolerans daralır, iş hassaslaşır. Harf ise toleransın nominal ölçüye göre nerede durduğunu söyler. Deliklerde en çok kullanılan harf H'dir: H toleransında delik hiçbir zaman istenen ölçüden küçük olamaz, yalnızca tolerans kadar büyük olabilir.
Örnek: Ø15 H10 → tolerans genişliği 0,07 mm. Delik 15,000 ile 15,070 mm arasında olmalıdır. 14,995 mm ölçtüysen delik dardır (ıskarta ya da tekrar işleme); 15,080 ölçtüysen delik büyük kaçmıştır.
🔧 Delik Toleransı Hesaplama Aracı
Delik çapını ve teknik resimdeki tolerans sınıfını gir; deliğin kabul edilen en küçük ve en büyük ölçüsünü gör.
—
📋 IT Tolerans Tablosu (3–250 mm Delikler)
Değerler mm cinsindendir ve toleransın genişliğini gösterir. Hesaplayıcıyı kullandığında ilgili hücre tabloda işaretlenir.
| Sınıf | 3–6 | 6–10 | 10–18 | 18–30 | 30–50 | 50–80 | 80–120 | 120–180 | 180–250 | Tipik kullanım |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| IT5 | 0,005 | 0,006 | 0,008 | 0,009 | 0,011 | 0,013 | 0,015 | 0,018 | 0,020 | Rulman yatakları, hassas geçmeler |
| IT6 | 0,008 | 0,009 | 0,011 | 0,013 | 0,016 | 0,019 | 0,022 | 0,025 | 0,029 | |
| IT7 | 0,012 | 0,015 | 0,018 | 0,021 | 0,025 | 0,030 | 0,035 | 0,040 | 0,046 | |
| IT8 | 0,018 | 0,022 | 0,027 | 0,033 | 0,039 | 0,046 | 0,054 | 0,063 | 0,072 | |
| IT9 | 0,030 | 0,036 | 0,043 | 0,052 | 0,062 | 0,074 | 0,087 | 0,100 | 0,115 | Kanalsız (ovalama) kılavuz delikleri |
| IT10 | 0,048 | 0,058 | 0,070 | 0,084 | 0,100 | 0,120 | 0,140 | 0,160 | 0,185 | |
| IT11 | 0,075 | 0,090 | 0,110 | 0,130 | 0,160 | 0,190 | 0,220 | 0,250 | 0,290 | Normal kılavuz delikleri, standart matkap delikleri |
| IT12 | 0,120 | 0,150 | 0,180 | 0,210 | 0,250 | 0,300 | 0,350 | 0,400 | 0,460 | |
| IT13 | 0,180 | 0,220 | 0,270 | 0,330 | 0,390 | 0,460 | 0,540 | 0,630 | 0,720 |
İki kural aklında kalsın: IT rakamı küçüldükçe iş hassaslaşır, ve aynı IT sınıfında delik büyüdükçe tolerans da büyür (Ø10 H7'nin toleransı 0,015 mm iken Ø100 H7'ninki 0,035 mm'dir).
H7, H10 Gibi Kodlar Nasıl Okunur?
Bu sayfa tek bir deliğin toleransini hesaplar. Deliğin içine girecek milin de bir toleransı varsa, ikisi arasında ne kadar boşluk ya da sıkılık kalacağını ISO 286 Delik–Mil Geçme Hesaplayıcı ile bulabilirsiniz.
Harf = toleransın konumu. Deliklerde büyük harf kullanılır. H, en yaygın olandır ve "sıfırdan yukarı" demektir: deliğin alt sınırı tam nominal ölçüdür, üst sınırı nominal + tolerans genişliğidir.
Rakam = toleransın genişliği (IT sınıfı). Yukarıdaki tablodan okunur.
Ø20 H7 örneği: Tablodan 18–30 mm satırı + IT7 → 0,021 mm. H olduğu için: en küçük 20,000 – en büyük 20,021 mm.
H dışındaki harfler (F, G, JS, K, P...) toleransı nominalin etrafında farklı yerlere kaydırır ve genellikle özel geçme durumlarında (sıkı geçme, pres geçme) kullanılır. Günlük atölye işlerinde deliklerde neredeyse her zaman H görürsün; farklı bir harf görüyorsan teknik resmi hazırlayana veya tolerans tablolarına danışmakta fayda var.
Hangi delik nasıl elde edilir?
Standart bir matkapla delinen delik genellikle IT12–IT13 civarındadır. IT9–IT10 için iyi durumda bir matkap ve dikkatli parametreler gerekir. IT7–IT8 matkapla tutturulamaz — delik delme sonrası rayba veya hassas delik işleme (bara ile finiş) gerekir. IT5–IT6 taşlama/honlama sınıfıdır.
Sık Sorulanlar
Deliğim toleransın dışına çıktı, ne yapmalıyım?
Delik dar çıktıysa şanslısın: rayba, bara veya tekrar işlemeyle ölçüye getirilebilir. Delik büyük çıktıysa malzeme geri eklenemez — parça çoğu durumda ıskartadır. Bu yüzden hassas deliklerde ölçüye alttan yaklaşmak temel kuraldır.
Kılavuz çekeceğim deliğin toleransı neden önemli?
Kılavuz deliği dar olursa kılavuz zorlanır ve kırılabilir; geniş olursa diş boşta kalır, cıvata gevşek olur. Normal kılavuzlar için IT11–IT13 yeterlidir; kanalsız (ovalama) kılavuzlar daha hassas delik ister (IT9–IT10). Delik çapını hesaplamak için Kılavuz Çekme ve Matkap Çapı Hesaplama aracımızı kullanabilirsin.
Toleransı tuttuğumu nasıl anlarım?
Ölçerek. IT11 ve üzeri için kumpas çoğu zaman yeterlidir; IT7–IT10 için üç nokta mikrometresi veya tampon mastar (geçer/geçmez) kullanılır; IT5–IT6 sınıfında hassas ölçüm cihazları gerekir. Kumpasın kendi hassasiyetinin ~0,02–0,03 mm olduğunu unutma — 0,021 mm'lik bir toleransı kumpasla kontrol edemezsin.
