Geçme nedir, neden tolerans yazıyoruz?
Bir mil ile bir deliği birleştirdiğinde ortaya çıkan ilişkiye geçme denir. İki parçayı da tam olarak Ø50,000 mm işleyemezsin; tezgâh, takım aşınması ve sıcaklık her zaman birkaç mikron oynatır. Bu yüzden teknik resimde ölçünün yanına Ø50 H7/g6 gibi bir işaret konur. Bu işaret şunu söyler: delik şu iki ölçü arasında kalsın, mil de şu iki ölçü arasında kalsın; o zaman parça her seferinde istediğim gibi otursun.
Sonuç üç şekilde çıkar: parça boşta döner, bazen sıkı bazen boşluklu olur, ya da zorla oturur. Aşağıdaki araç çapı ve iki tolerans sınıfını girdiğinde delik ile milin alt–üst ölçülerini, aradaki boşluk veya sıkılık miktarını ve geçmenin hangi türe girdiğini hesaplar.
ISO 286 Delik–Mil Geçme Hesaplama Aracı
Nominal çap 1–500 mm. Delik tarafı H temel delik sistemine (alt sapması sıfır) göredir.
DELİK H7
MİL g6
Tolerans alanlarının nominal ölçüye göre yeri (ortadaki çizgi nominal ölçüdür)
H7/g6 nasıl okunur?
Ø50 H7/g6 yazısını parça parça çözelim:
- Ø50 — nominal ölçü. Hem deliğin hem milin anma çapı 50 mm'dir.
- H — deliğin tolerans yeri. Büyük harf her zaman deliği anlatır. H, tolerans alanının tam nominalden başladığı anlamına gelir: delik 50 mm'den küçük olamaz.
- 7 — deliğin hassasiyeti (IT sınıfı). Rakam büyüdükçe tolerans genişler, iş kolaylaşır. Ø50'de IT7 = 25 mikron, IT11 = 160 mikrondur.
- g — milin tolerans yeri. Küçük harf her zaman mili anlatır. g, alanın nominalin biraz altında olduğunu söyler; yani mil ölçüden hep birkaç mikron incedir.
- 6 — milin hassasiyeti. Ø50'de IT6 = 16 mikron.
Kısacası harf nerede olduğunu, rakam ne kadar geniş olduğunu söyler. Delikte H, milde h nominal çizgiye yaslanır; harf alfabede geriye gittikçe (g, f, e) mil incelir, ileriye gittikçe (k, m, n, p) kalınlaşır.
Üç geçme türü ve nerede kullanılır
| Geçme türü | Ne olur | Montaj | Örnek geçmeler ve tipik yer |
|---|---|---|---|
| Boşluklu | En kalın mil bile en dar delikten incedir; her durumda boşluk kalır. | Elle geçer, döner | H11/h9 kaba montaj · H8/f7 yağlı kaymalı yatak · H7/g6 kılavuzlanan kayar mil · H7/h6 boşluksuza yakın merkezleme |
| Geçiş | Parçaların gerçek ölçüsüne göre bazen küçük boşluk, bazen küçük sıkılık çıkar. | Plastik çekiç veya hafif pres | H7/js6 sökülüp takılan kapak · H7/k6 kamalı kasnak, dişli, rulman muylusu · H7/n6 nadiren sökülen göbek |
| Sıkı (presli) | En ince mil bile en geniş delikten kalındır; her durumda zorla oturur. | Pres, ya da dış parçayı ısıt / mili soğut | H7/p6 burç ve kovan oturtma · H7/n6 sabit göbek (sınırda) |
Rulman yatağı geçme kılavuzu
Atölyede en çok sorulan soru şu: "Rulman muylusunu kaç tutayım?" Cevabın tek bir kuralı var ve ezberlenmesi kolaydır:
Mantığı basit: dönen bilezik gevşek olursa yatağında yavaş yavaş kayar. Buna bilezik yürümesi denir; yatak yüzeyini aşındırır, ısıtır ve sonunda mili yer. Sabit bilezik ise sıkı oturursa ısınmadan doğan genleşmeyi yutacak yeri kalmaz, rulman kilitlenir. Bu yüzden biri sıkı, diğeri rahat tutulur.
Hangi bilezik dönüyor?
- Mil döner, yük yönü sabit (elektrik motoru, redüktör, fan mili — en yaygın durum): iç bilezik yüke göre döner → mil sıkı, dış bilezik sabit → yatak deliği rahat.
- Mil sabit, gövde döner (konveyör tamburu, araba tekerlek göbeği, gergi makarası): dış bilezik döner → yatak deliği sıkı, iç bilezik sabit → mil rahat.
Yaygın seçim tablosu
| Durum | Yük | Mil (muylu) | Yatak deliği |
|---|---|---|---|
| Mil döner, yük yönü sabit | Hafif (yatağın kapasitesinin ~%6'sının altı) | j5 · js5 | H7 |
| Normal | k5 · k6 | H7 | |
| Ağır, darbeli | m5 · m6 · n6 | H7 | |
| Mil sabit, gövde döner | Normal | g6 · h6 | K7 · M7 |
| Ağır | g6 · h6 | M7 · N7 | |
| Yatak ısınıyor, eksenel kayması gerekiyor | — | h6 | G7 · H8 |
Bu araç H temel delik sistemi içindir; tablodaki G7, K7, M7 ve N7 yatak deliklerini hesaplamaz. Bu sınıflar için rulman üreticisinin tablosunu kullan.
Gözden kaçan nokta: rulmanın kendi toleransı ISO 286'ya göre değildir
Bu, sahada en çok yanılgı yaratan konudur. Rulmanın iç çapı ve dış çapı ISO 492'ye göre toleranslıdır ve bu tolerans sıfırdan eksiye doğrudur. Yani nominal Ø50 bir rulmanın iç deliği hiçbir zaman 50 mm'den büyük değildir; her zaman biraz küçüktür.
Sonuç şu: mili k6 işlediğinde, bu aracın "H7 deliğe göre" gösterdiği sıkılıktan daha fazla sıkılık oluşur, çünkü rulmanın deliği H7'nin en küçük ölçüsünden de küçük olabilir. Bu araç sana milin ölçü aralığını doğru verir; rulman tarafındaki gerçek sıkılığı hesaplamak için rulman üreticisinin o boy için verdiği Δdmp tolerans değerini kullanman gerekir.
Yatak yüzeyinde ölçünün dışında bakılacak şeyler
- Yüzey pürüzlülüğü: Sıkı geçmede pürüzlü yüzeyin tepeleri montajda ezilir ve sıkılık azalır. Rulman muylusunda genelde Ra 0,8 µm ve altı istenir; taşlanmış yüzey tercih edilir.
- Silindiriklik ve eksen kaçıklığı: Çap doğru olsa bile muylu oval veya konikse rulman zorlanır. Yatak omuzunun mile dik olması da aynı derecede önemlidir.
- Ölçüm sıcaklığı: Standart ölçüm sıcaklığı 20 °C'dir. Tezgâhtan yeni çıkmış sıcak parçayı ölçersen çapı büyük okursun; parça soğuyunca ölçü küçülür.
- Ölçü aleti: Kumpasın kendi hassasiyeti yaklaşık 0,02–0,03 mm'dir. Ø50 k6'nın toplam toleransı 16 mikrondur — bunu kumpasla kontrol edemezsin, mikrometre veya komparatör gerekir.
İşleme sırasında hangi tolerans hangi yöntemle tutulur?
| Sınıf | Ø50'de tolerans | Bu hassasiyeti ne verir? |
|---|---|---|
| IT5 – IT6 | 11 – 16 µm | Taşlama, honlama, çok hassas bara işleme. Normal torna/freze ile tutturulması zordur. |
| IT7 | 25 µm | Rayba, hassas bara veya iyi ayarlanmış bir tornada ince paso. Matkapla tutmaz. |
| IT8 | 39 µm | Rayba veya normal ince tornalama. |
| IT9 – IT10 | 62 – 100 µm | Normal tornalama ve frezeleme. Ovalama kılavuz delikleri bu bantta. |
| IT11 | 160 µm | Standart matkapla delinen delikler, kaba montaj yerleri. |
Resimde H7 gördüğünde parçayı doğrudan matkapla delip bırakma. H7 bir bitirme sınıfıdır: önce alttan delinir, sonra rayba veya bara ile ölçüye getirilir. Aynı şekilde milde g6 veya k6 istendiğinde tornada tek pasoda ölçüye inmek yerine, ince paso payı bırakıp ölçerek bitirmek gerekir. Tek bir deliğin IT sınıfına göre alt-üst ölçüsünü hesaplamak için Delik Toleransları: IT Sınıfları Hesaplama Aracını kullanabilirsiniz.
