Mitsubishi M70 kontrol ünitesinde takım değiştirme sırasında iki farklı konumun doğru ayarlanması gerekir: iş milinin açısal olarak doğru yerde durması ve Z ekseninin magazin takım değiştirme yüksekliğine doğru gelmesi. Bu iki ayar bağlantılıdır ama aynı değildir: M19 spindle oryantasyonu iş milini takım tutucu kanallarına uygun açıda durdurur; Z ekseni takım değiştirme konumu spindle ile magazindeki takımı aynı yükseklikte buluşturur; backlash ayarı ise eksen yön değişimlerinde oluşan mekanik boşluğun CNC tarafından telafi edilmesini sağlar. Bu işlemler parametre ekranından yapılabilse de yalnızca parametre numarası girip değer değiştirmek yeterli değildir — mekanik hizalama, magazinin manuel yaklaştırılması, işaretleme ve kontrollü test gerekir.
1. Backlash ayarı nedir?
Backlash, bir eksen hareket yönünü değiştirdiğinde vidalı mil, somun, kaplin veya yataklama sistemindeki mekanik boşluk nedeniyle oluşan konum kaybıdır. Örneğin X ekseni artı yönde giderken durup eksi yöne geçtiğinde, motor dönmeye başladığı hâlde tabla kısa süre hareket etmeyebilir; bu kayıp backlash tır. Neden olduğu sorunlar: dairesel ceplerde ovalleşme, köşelerde ölçü kaçıklığı, aynı noktaya farklı yönlerden gelindiğinde farklı ölçü, dairesel interpolasyonda yön değiştirme izi, hassas yüzeylerde kademe ve delik merkezlerinde konum farkı.
2. Mitsubishi M70 backlash parametreleri (#2011 / #2012)
M70/M700 sisteminde standart backlash telafisi için iki ayrı parametre kullanılır. #2011 G0back — hızlı hareketler ve manuel eksen hareketlerinde kullanılan backlash telafisidir; genellikle G00 hızlı hareket, JOG, manuel eksen hareketleri ve referans/hızlı konumlandırmada etkilidir. #2012 G1back — kesme ilerlemesi sırasında kullanılan backlash telafisidir; genellikle G01 doğrusal kesme, G02/G03 dairesel hareketler ve kesme ilerlemesiyle yapılan yön değişimlerinde etkilidir. Bu nedenle yalnızca #2012 yi değiştirmek bütün backlash sorununu çözmeyebilir; hatanın hızlı harekette mi kesme hareketinde mi oluştuğu belirlenmelidir.
3. Backlash parametreleri bit parametresi midir?
#2011 ve #2012 bit parametresi değildir; ayrı ayrı açılıp kapatılan bitler bulunmaz. Parametreye doğrudan sayısal telafi değeri girilir. Ancak girilen sayının kaç milimetreye karşılık geldiği, kontrol ünitesinin eksen çözünürlüğüne ve interpolasyon birimine bağlıdır. Örneğin bazı makinelerde 10 = 0,010 mm olabilir; fakat bu değer bütün M70 makinelerde kesin aynı kabul edilmemelidir (birim 1 mikron, 0,1 mikron veya farklı çözünürlükte olabilir). Bu nedenle değiştirmeden önce mevcut değer kaydedilmeli, eksen çözünürlüğü kontrol edilmeli, küçük değerlerle deneme yapılmalı ve sonuç komparatörle ölçülmelidir.
4. Değer artırıldığında eksen hangi yöne gider?
Backlash parametresi normal eksen konumu gibi çalışmaz; parametreye büyük sayı yazıldığında eksen sürekli artı/eksi yönde gitmez. Kontrol, yalnızca eksen hareket yönü değiştiğinde belirlenen miktarda ek telafi uygular. Telafi düşükse yön değişiminde boşluk kalır; doğruysa artı ve eksi yönden aynı noktaya gelindiğinde ölçü eşit çıkar; fazlaysa eksen boşluğu aşırı kompanze eder ve ters yönde ölçü hatası oluşur. Yani doğru ayar yalnızca sayıyı artırmak/azaltmakla değil, ölçüm sonucuna göre yapılır.
5. Değişken backlash parametresi kontrolü (#2121)
Bazı M70 sistemlerinde değişken backlash fonksiyonu kullanılabilir. #2121 parametresi aktifse standart #2011 ve #2012 değerleri beklenen şekilde çalışmayabilir. Genel olarak: 0 = değişken backlash kapalı, 1 = değişken backlash aktif, 2 = sürekli değişken backlash aktif. Değişken backlash aktifken telafi farklı tablolara veya konumlara göre uygulanabilir; bu nedenle #2011/#2012 değiştirildiği hâlde makine davranışı değişmiyorsa önce #2121 ve makinenin değişken backlash ayarları kontrol edilmelidir.
6. Backlash ayarı nasıl yapılır?
Backlash ayarı tahmini yapılmaz; komparatör saatiyle ölçülmelidir. Gerekli ekipman: hassas komparatör saati, manyetik/sabit ölçüm standı, sağlam ve temiz tabla yüzeyi, ölçüm tablosu. Ölçüm adımları: makineyi referansa gönderin → komparatörü eksene paralel yerleştirin → ekseni tek yönden komparatöre yaklaştırıp sıfırlayın → ekseni aynı yönde belirli miktar hareket ettirin → yönü tersine çevirin → CNC de hareket başladığı hâlde komparatörün tepki vermediği miktarı ölçün → birkaç kez tekrarlayıp sonuçların yakın olduğunu doğrulayın → ölçülen değere göre #2011 veya #2012 yi küçük adımlarla değiştirin. Ayar sonrası: aynı noktaya artı ve eksi yönden gelip komparatör farkını karşılaştırın; G00 ve G01 hareketlerini ayrı test edin; dairesel cep/daire testi yapın; farklı hızlarda ölçümün değişip değişmediğini kontrol edin. Backlash değeri kararsız çıkıyorsa sorun yalnızca parametre değildir — vidalı mil somunu, kaplin, rulman, lineer kızak veya mekanik bağlantılar kontrol edilmelidir.
7. M19 spindle oryantasyonu nedir?
M19 komutu spindleı belirli bir açıda durdurur. Otomatik takım değiştirme sırasında spindle içindeki takım tutucunun tırnakları/kanalları, takım değiştirme kolu ve magazindeki takım ile aynı açıda bulunmalıdır. Spindle yanlış açıda durursa: magazin takımı spindleıa tam yerleşemez, takım değiştirme kolu zorlanır, tırnaklar kanallara denk gelmeyebilir, takım değiştirici alarmı oluşabilir ve kol/spindle/takım tutucu zarar görebilir.
8. M19 ayarında iki farklı konum vardır
1) Spindle açısal oryantasyonu — spindle dönerek takım tutucunun çentiklerini magazin/takım değiştirme mekanizmasına uygun açıya getirir; bu işlem M19 komutuyla yapılır. 2) Z ekseni takım değiştirme yüksekliği — spindle altındaki takım ile magazindeki takımın aynı yükseklikte buluşması gerekir; bu, Z ekseninin takım değiştirme (veya ikinci referans) konumudur. Bu iki ayardan biri doğru, diğeri yanlışsa takım değişimi yine sağlıklı gerçekleşmez.
9. M19 parametre numaraları hakkında (3107 / 3108)
Saha notlarında M19 oryantasyonu için bazı makinelerde 3107 veya 3108 numaralı parametrelerden söz edilir. Ancak bu numaralar bütün M70 makineler için standart kabul edilmemelidir; parametre numarası spindle sürücüsü modeli, encoder tipi, üreticinin PLC programı, magazin yapısı, takım değiştirme mekanizması ve tek/çok noktalı oryantasyon kullanımına göre değişebilir. Bu nedenle parametre ekranında 3107/3108 açıldığında açıklama bölümünde oryantasyon/spindle konumu benzeri bir ifade görülmüyorsa değer değiştirilmemelidir. Bazı makinelerde oryantasyon açısı CNC parametresinden değil, PLC sabitinden veya spindle sürücüsünden ayarlanabilir.
10. M19 oryantasyon ayarı nasıl yapılır?
M19 ayarı çoğu zaman kontrollü deneme ve gözlem yöntemiyle yapılır. Parametredeki değerin artırılması spindleı her makinede aynı fiziksel yöne döndürmeyebilir (encoder yönü, kayış aktarımı ve spindle yapısı nedeniyle artırma bazı makinelerde sağa, bazılarında sola karşılık gelebilir). Sıra: (1) Mevcut değeri kaydedin (parametre numarası, mevcut değer, spindleın durduğu konum; mümkünse ekranın fotoğrafı). (2) Spindle gövdesine ve sabit bir noktaya ince kalem referans işareti koyun (parametre değişince yön ve miktarı gözlemek için). (3) MDI den M19 verin ve spindleın tamamen durmasını bekleyin. (4) Çok küçük bir değişiklik yapın (örn. 100 → 101 veya 99); büyük değişikliklerden kaçının. (5) M19 u yeniden çalıştırın ve kalem işaretinin saga/sola ne kadar kaydığını kontrol edin (bu ilk test, artırma yönünü belirler). (6) Magazini manuel spindleıa yaklaştırıp takım tutucu çentikleri ile spindle çentiklerini karşılaştırın; aynı doğrultuda değilse parametreyi küçük adımlarla tekrar değiştirin.
11. Magazin manuel olarak nasıl yaklaştırılır?
Birçok takım magazininde magazin/takım değiştirme motoru üzerinde manuel hareket için anahtar, fren açma mekanizması veya mekanik çevirme noktası bulunur. Genel mantık: makineyi güvenli bakım durumuna alın → otomatik çalışmayı durdurun → spindleıa M19 verin ve tamamen durduğunu doğrulayın → magazin motorunun frenini/manuel mekanizmasını üretici prosedürüne göre açın → magazin motorunu manuel anahtarla yavaşça hareket ettirin → magazin takımını spindleıa yaklaştırın → tırnaklar ile çentiklerin karşılıklı hizasını gözlemleyin → mekanizma zorlanıyorsa hareketi durdurun → çentikler tam hizalıysa M19 konumu doğru kabul edilebilir. Bu işlem sırasında magazin motoru zorlanmamalı ve otomatik takım değiştirici aynı anda çalıştırılmamalıdır.
12. M19 hizası nasıl kontrol edilir?
Kontrol sırasında üç nokta birbirine uygun olmalıdır: spindle içindeki tırnak/yönlendirme kanalı, takım tutucunun çentiği ve magazin/takım değiştirme kolunun tutma yönü. Magazin manuel yaklaştırıldığında takım tutucu doğal biçimde spindleıa girebiliyorsa açısal hiza uygundur. Yanlış oryantasyon belirtileri: takım tutucu spindleıa tam oturmuyor; magazin kolu yana baskı yapıyor; çentik spindle tırnağına denk gelmiyor; yaklaşırken mekanik zorlanma var; takım spindleıa eğik giriyor; takım değiştirici geri çıkarken sıkışıyor.
13. Z ekseni takım değiştirme konumu (#2038)
M19 açısı doğru olsa bile Z ekseni doğru takım değiştirme yüksekliğine gelmiyorsa magazin ile spindle aynı seviyede buluşamaz. Z ekseni takım değiştirme pozisyonu bazı makinelerde G30 ikinci referans konumu, üreticiye ait özel parametre, PLC sabiti veya takım değiştirme makro konumu olarak tanımlanabilir. Saha notlarında bazı M70 makineler için #2038 numaralı parametre belirtilir; ancak bu numara bütün makinelerde aynı işlevi görmeyebilir. Bu nedenle #2038 açıldığında açıklama ve eksen sütunu kontrol edilmeden değer değiştirilmemelidir.
14. G30 takım değiştirme konumu
G30 komutu makinenin ikinci, üçüncü veya dördüncü referans konumuna gitmesini sağlar. Genel kullanım: G30 P2, G30 P3, G30 P4. P değeri yazılmazsa çoğu sistemde ikinci referans konumu kullanılır. Takım değiştirme Z yüksekliği çoğunlukla ikinci referans konumuna bağlı olabilir; ancak makine üreticisi farklı bir referans noktası veya özel makro kullanabilir.
15. Z konumu artırılırsa yukarı mı gider?
Z konum parametresinin artırılması/azaltılmasının fiziksel sonucu makine koordinat yönüne bağlıdır. Dik işleme merkezlerinde çoğunlukla Z+ spindleın parçadan uzaklaşarak yukarı gitmesi, Z− parçaya yaklaşarak aşağı gitmesi anlamına gelir. Örnek: eski konum Z-500.000, yeni konum Z-499.000 ise yeni değer 1 mm daha pozitiftir ve standart düzende spindle ~1 mm yukarı gider; yeni konum Z-501.000 ise 1 mm daha negatiftir ve ~1 mm aşağı gider. Ancak bu yön mutlaka makine üzerinde doğrulanmalıdır: JOG modunda Z+ tuşuna kısa basarak makine koordinatının artıp artmadığı ve spindleın fiziksel olarak hangi yöne hareket ettiği kontrol edilmelidir.
16. Z takım değiştirme yüksekliği nasıl ayarlanır?
(1) Mevcut değeri kaydedin (takım değiştirme Z pozisyonu parametresi/referans değeri; fotoğraf veya yazılı kayıt). (2) MDI den M19 çalıştırıp spindleın takım değiştirme açısında durmasını bekleyin. (3) Z eksenini takım değiştirme konumuna gönderin — makine prosedürüne göre G30 veya özel komut, örn. G91 G30 Z0 (G91 artımsal mod, G30 Z0 Z yi tanımlı referans konumuna gönderir); bu komut yalnızca makinenin G30 kullanım şekli doğrulanınca çalıştırılmalıdır. (4) Magazini manuel yaklaştırın (temas öncesi hareketi yavaşlatın). (5) Yüksekliği gözle kontrol edin: magazin takımının merkezi, spindle takım yuvasının merkezi, takım tutucunun kavrama yüksekliği ve takım değiştirme kolunun ekseni — takım tutucu yukarı/aşağı eğilmeden girmelidir. (6) Küçük değer değişikliği yapın (örn. 0,1 mm veya çözünürlüğe uygun); büyük değişiklik yapmayın. (7) Yeniden test edin: magazini geri al, Z yi güvenli konuma getir, G30/takım değiştirme konumunu tekrar çağır, M19 u yeniden çalıştır, magazini manuel tekrar yaklaştır, yüksekliği kontrol et. Bu işlem doğru hizaya ulaşıncaya kadar küçük adımlarla tekrarlanır.
17. M19 ve Z konumu birlikte nasıl kontrol edilir?
Doğru takım değişimi için hem açı hem yükseklik aynı anda kontrol edilmelidir. Doğru hizalama belirtileri: magazin takımı spindleıa düz yaklaşır; tırnaklar çentiklere denk gelir; kol yukarı/aşağı baskı yapmaz; magazin motoru zorlanmaz; takım rahat girer; geri çıkarken sıkışma olmaz; M19 tamam sinyali düzgün oluşur. Hatalı Z yüksekliği belirtileri: yaklaşırken takım yukarı/aşağı zorlanır; takım tutucu girişe çapraz gelir; kol dikey baskı oluşturur; takım girerken ses yapar; çekme sistemi zorlanır. Hatalı M19 açısı belirtileri: yükseklik doğru olduğu hâlde çentikler denk gelmez; takım tutucu döndürülmeden girmez; kol yana baskı yapar; spindle tırnakları çentiğe çarpar.
18. Otomatik takım değiştirme testi
Manuel hizalama tamamlandıktan sonra doğrudan tam otomatik ve yüksek hızlı test yapılmaz. Önerilen sıra: parametrelerin son değerlerini kaydedin → magazin mekanizmasını güvenli konuma geri alın → fren/manuel mekanizmayı normal çalışma durumuna getirin → makinede hiçbir anahtar/aparat bırakılmadığını kontrol edin → eksenleri güvenli konuma alın → ilk takım değiştirmeyi düşük hızlı ve kontrollü yapın → mümkünse tek blok/bakım modunda izleyin → acil durdurmaya kolay ulaşılabilir konumda olun → olağan dışı ses/zorlanma varsa durdurun → birkaç farklı istasyonda hizayı tekrar kontrol edin. Bir istasyonda doğru olan ayar bütün istasyonlarda doğru değilse magazin merkezi, takım yuvaları veya mekanik referans ayarı kontrol edilmelidir.
19. Ayar sırasında yapılmaması gerekenler
- Mevcut parametre değerlerini kaydetmeden değişiklik yapmayın; büyük değerlerle deneme yapmayın.
- Magazin frenini açık bırakarak otomatik çalıştırma yapmayın; magazin spindleıa yakınken Z yi hızlı hareket ettirmeyin.
- M19 tamamlanmadan magazini spindleıa yaklaştırmayın; takım tutucu zorlanıyorsa kuvvet uygulayarak ilerletmeyin.
- Sadece gözle bakarak backlash ayarı yapmayın.
- Üretici dokümanı olmadan bilinmeyen bitleri değiştirmeyin; parametre açıklaması farklıysa yalnızca numara benzerliğine güvenmeyin.
- Alarmı susturmak için koruma veya interlock ayarlarını devre dışı bırakmayın.
20. Genel değerlendirme
M70 sisteminde takım değiştirme ayarı yalnızca tek bir parametre değiştirme işlemi değildir. Doğru ayar için spindle M19 açısı, Z ekseni takım değiştirme yüksekliği, magazin mekanik konumu, takım tutucu çentikleri, takım değiştirme kolu ve spindle encoder/oryantasyon sinyali birlikte değerlendirilmelidir. M19 değeri artırıldığında spindleın hangi yöne döneceği her makinede aynı olmayabilir; bu nedenle mevcut konum işaretlenir, küçük bir değişiklik yapılır ve sonuç gözlenir. Z konumu değiştirilirken spindleın yukarı mı aşağı mı hareket edeceği makine koordinat yönünden doğrulanmalıdır. Backlash ta ise #2011 ve #2012 ayrı amaçlarla kullanılır; ölçüm yapılmadan tahmini değer girilmemelidir.
