Bu derste yarıda kalan veya belirli bir bölümden yeniden çalıştırılmak istenen programı Program Restart Type 2 yöntemiyle başlatmayı öğreniyoruz. Type 1 de kontrol ünitesi programın kaldığı yeri kendisi buluyordu; Type 2 de ise programı operatör seçer ve başlanacak satır/blok operatör tarafından girilir. Bu nedenle Type 2 daha fazla dikkat ve program bilgisi gerektirir. Kaynak dokümanda Type 2 nin, belirli bir programı kullanıcının seçtiği satır veya bloktan yeniden başlatmak için kullanıldığı açıklanır.
1. Type 2 ne zaman kullanılır?
Type 2 genel olarak şu durumlarda kullanılabilir: Type 1 programın kaldığı yeri bulamıyorsa, programın belirli bir operasyonundan başlanacaksa, operatör başlanacak N numarasını biliyorsa, uzun programın tamamı yeniden çalıştırılmak istenmiyorsa, işlenmiş bölümler atlanarak belirli bir bölümden devam edilecekse veya belirli bir takım operasyonu tekrar çalıştırılacaksa. Ancak Type 2, yanlış satır seçildiğinde ciddi risk oluşturabilir; çünkü seçilen satırdan önce çalışması gereken komutlar uygulanmamış olabilir.
2. Type 1 ile Type 2 arasındaki fark
| Type 1 | Type 2 |
|---|---|
| Kontrol kaldığı yeri kendisi bulur | Başlangıç yerini operatör belirler |
| Satır veya blok girmek gerekmez | Satır ve blok bilgisi girilir |
| Kullanımı daha kolaydır | Daha fazla program bilgisi gerekir |
| Normal yarıda kalma durumlarında uygundur | Belirli noktadan başlamak için uygundur |
| Yanlış satır seçme riski düşüktür | Yanlış satır seçme riski yüksektir |
Type 1 kullanılabiliyorsa genellikle önce Type 1 tercih edilmelidir.
3. Type 2 işleminden önce yapılacak kontroller
Menüye girmeden önce: programın neden durduğunu belirleyin, doğru program numarasını tespit edin, başlanacak N numarasını/bloğu belirleyin, iş parçasının yerinden oynamadığını kontrol edin, iş parçası sıfırlarının değişmediğini doğrulayın, doğru takımın kullanılacağından emin olun, takım boy/çap telafilerini kontrol edin, takımı güvenli Z konumuna alın, iş mili ve soğutmayı kontrol edin, Feed ve Rapid Override i düşürün. Başlangıç noktası tahmin edilerek seçilmemelidir.
4. Başlanacak satır nasıl belirlenir?
Aşağıdaki program N90 civarında durmuş olabilir; fakat doğrudan N90 dan başlamak doğru olmayabilir. Çünkü N90 dan önce T1 çağrılmış, S1500 devri verilmiş, M3 ile iş mili başlatılmış, G54 seçilmiş, G43 H1 takım boy telafisi etkinleştirilmiş ve takım kesme derinliğine indirilmiştir. Bu nedenle Type 2 de yalnızca “nerede kaldı?” değil, “güvenli olarak nereden yeniden başlanmalı?” sorusu önemlidir.
O2000
N10 G21 G17 G90;
N20 G40 G49 G80;
N30 G54;
N40 T1 M6;
N50 S1500 M3;
N60 G0 X0 Y0;
N70 G43 H1 Z50.;
N80 G1 Z-5. F100;
N90 X100. F300;
N100 G0 Z100.;
N110 M5;
N120 M30;5. Type 2 ekranına giriş (MONITOR → RESEARCH → TYPE 2)
Kaynak dokümana göre işlem sırası: Adım 1 – MONITOR tuşuna basın. Adım 2 – RESEARCH yumuşak tuşunu seçin. Adım 3 – TYPE 2 alt menüden seçin. Kaynakta Type 2 ye giriş sırası bu şekilde gösterilir.
6. Programı Top Search ile bulma
Type 2 ekranında önce çalıştırılacak program seçilir; bunun için TOP SEARCH tuşuna basılır. Top Search, program listesinden veya ilgili cihazdan programın başlangıcını aramak için kullanılır. Program NC hafızasındaysa doğru cihazın MEMORY olduğunu kontrol edin; CF kartta veya başka harici cihazdaysa doğru cihaz ayrıca seçilmelidir.
7. File Set ile programı seçme
Kaynak dokümana göre Top Search sonrasında FILE SET kullanılır. Genel sıra: program listesini açın → ok tuşlarıyla çalıştırılacak programın üzerine gelin → FILE SET e basın → gerekirse INPUT e basın → seçilen program adı ilgili alana otomatik yazılır. Örneğin O2000 seçildiyse Type 2 ekranındaki program alanında O2000 görünmelidir.
8. Program numarasını tekrar kontrol edin
File Set sonrasında yalnızca programın seçilmiş olmasına güvenmeyin. Şunları kontrol edin: program numarası doğru mu, programın bulunduğu cihaz doğru mu, ana program mı alt program mı seçildi, benzer numaralı başka program seçilmiş olabilir mi? Örneğin O2000, O2001, O2010 birbirine benzediği için karıştırılabilir. Yanlış programla restart yapılması ciddi çarpışma riski oluşturur.
9. Satır numarası ve blok numarası girme
Kaynak dokümana göre program seçildikten sonra ekrandaki formata uygun şekilde satır numarası ve blok numarası girilir, ardından INPUT e basılır. Burada iki kavramı ayırmak gerekir. N numarası: program içinde yazılı sıra numarasıdır (örn. N80 G1 Z-5. F100; → N80). Blok/satır numarası: kontrolün program içinde dahili saydığı konumdur. Her satırda N numarası bulunmadığı için blok numarası ayrı olabilir. Örneğin N80 ... / X50. / Y30. / N90 ... dizisinde X50. ve Y30. nın ayrı N numarası yoktur; kontrol bunları dahili blok/satır numarasıyla ayırabilir. Bu nedenle ekrandaki giriş biçimi dikkatle takip edilmelidir.
10. Arama işlemini başlatma ve Completed mesajı
Program, satır ve blok bilgileri girildikten sonra INPUT e basın; kontrol seçilen konumu aramaya başlar. Bu sırada program değiştirilmez, RESET e basılmaz, CYCLE START verilmez, mod değiştirilmez ve aramanın tamamlanması beklenir. Arama tamamlandığında ekranda Completed veya benzer bir tamamlanma mesajı görünür; bu mesaj gelmeden program başlatılmamalıdır. Kaynak dokümanda Type 2 de satır ve blok bilgileri girilip INPUT verildikten sonra Completed uyarısının beklenmesi gerektiği belirtilir.
11. Seçilen başlangıç noktasını kontrol etme
Arama tamamlandıktan sonra program ekranını inceleyin: imleç doğru N satırında mı, seçilen satır gerçekten başlanmak istenen operasyon mu, bu satırdan önce takım çağrılmış mı, iş mili devri/yönü daha önce mi verilmiş, soğutma daha önce mi açılmış, G54–G59 daha önce mi seçilmiş, G43 takım boy telafisi aktif olmalı mı, G41/G42 kesici telafisi devam ediyor mu, sabit çevrim açık mı, G90 mı G91 mi olmalı? Bu komutlar seçilen satırda tekrar yazılmıyorsa kontrol bunları doğru durumda kabul ediyor olabilir; ancak reset veya güç kesintisi sonrası aynı modal durum korunmayabilir.
12. Modal komutlar neden önemlidir?
Bazı G kodları bir kez yazıldığında sonraki satırlarda geçerli kalır. Örneğin N10 G90; / N20 G0 X0 Y0; / N30 X100.; dizisinde N30 da G90 tekrar yazılmamıştır fakat hâlâ geçerlidir. Type 2 ile doğrudan N30 dan başlanırsa kontrolün G90 mı G91 mi durumda olduğu mutlaka bilinmelidir. Özellikle şu komutlar kontrol edilmelidir: G90/G91, G17/G18/G19, G20/G21, G40/G41/G42, G43/G44/G49, G54–G59, G80–G89, G94/G95, G98/G99. Yanlış modal durum, takımın beklenmeyen yönde veya mesafede hareket etmesine neden olabilir.
13. Takım boy telafisi (G43) kontrolü
Aşağıdaki program N70 ten başlatılacaksa G43 H1 daha önce (N50 de) uygulanmıştır. Reset sonrasında takım boy telafisinin durumundan emin değilseniz N70 ten başlamak risklidir. Daha güvenli başlangıç noktası N50 G43 H1 Z50.; veya operasyona ait daha önceki güvenli bir hazırlık bloğu olabilir.
N50 G43 H1 Z50.;
N60 G0 X0 Y0;
N70 G1 Z-5. F100;14. Takım yarıçap telafisi (G41/G42) kontrolü
Program G41 veya G42 içinde durmuşsa doğrudan kesme satırından başlanmamalıdır. Aşağıdaki program N130 da durmuşsa doğrudan N130 dan başlamak tehlikeli olabilir; çünkü G41 telafi vektörü N110 daki giriş hareketinde oluşturulmuştur. Daha güvenli yöntem, telafinin başladığı güvenli yaklaşma satırından tekrar başlamaktır.
N100 G0 X-10. Y0;
N110 G41 D1 G1 X0. F200;
N120 X100.;
N130 Y50.;
N140 G40 X110.;15. Sabit çevrim kontrolü
Delik delme programı örneğinde N120 satırında yalnızca X konumu yazılıdır; bu satırın çalışabilmesi için G81 çevriminin daha önce aktif olması gerekir. Reset sonrası doğrudan N120 den başlatılırsa G81 aktif olmayabilir, yalnızca X ekseni hareket edebilir ve beklenen delik işlemi yapılmayabilir. Bu nedenle sabit çevrimli programlarda çevrimin başladığı bloktan başlanmalıdır.
N100 G81 Z-20. R2. F150;
N110 X50.;
N120 X100.;
N130 G80;16. M, S ve T komutlarını hazırlama
Type 2 araması tamamlandıktan sonra programın kaldığı operasyona uygun şekilde şu bilgiler kontrol edilir: T takım numarası, S iş mili devri, M3/M4 iş mili yönü, M8 soğutma ve makineye özel M komutları. Gerekirse bunlar MDI modunda, MSTB History benzeri yardımcı ekranlarda veya makine üreticisinin restart prosedürüyle yeniden çalıştırılır. Bu işlemler makineye göre değiştiğinden rastgele komut verilmemelidir.
17. Ekseni güvenli konuma getirme ve CYCLE START
Type 2 de makine seçilen program konumuna hareket edebilir. START öncesinde: Z eksenini parçadan güvenli mesafeye alın, X ve Y konumlarını kontrol edin, takımın mengene/bağlama elemanına çarpmayacağından emin olun, programın ilk hareketini okuyun, G90/G91 durumunu kontrol edin, Rapid Override i düşürün. Programın başlangıç satırı doğru olsa bile fiziksel konum güvenli değilse çarpışma olabilir. Bütün kontroller tamamlandıktan sonra: AUTO/MEMORY modunu doğrulayın, SINGLE BLOCK açın, Feed ve Rapid Override i düşürün, kapıyı kapatın ve CYCLE START e basın. İlk blokları tek tek çalıştırmak daha güvenlidir; her hareket sonrası takım yolu, eksen konumu, aktif takım, iş mili devri ve aktif telafiler kontrol edilmelidir.
18. Type 2 için güvenli başlangıç yaklaşımı
Program tam kesme satırından değil, operasyonun hazırlık bölümünden başlatılmalıdır. Aşağıdaki programda N170 te durmuş olsa bile daha güvenli yeniden başlangıç N100 veya uygun kontrol sonrasında N110 civarından olabilir. Böylece takım, sıfır, devir, iş mili, takım boy telafisi ve soğutma yeniden doğru sırayla hazırlanır. Ancak daha önce işlenmiş bölge tekrar kesileceği için takım yolu ayrıca incelenmelidir.
N100 T2 M6;
N110 G54 G90;
N120 S2500 M3;
N130 G0 X50. Y20.;
N140 G43 H2 Z50.;
N150 M8;
N160 G1 Z-10. F100;
N170 X100. F300;19. Type 2 de sık yapılan hatalar
- Yanlış program seçmek: File Set sonrası numarayı tekrar kontrol edin.
- N numarasıyla blok numarasını karıştırmak: ekrandaki giriş formatını takip edin.
- Tam kesme satırından başlamak: hazırlık komutları çalışmamış olabilir.
- G90/G91 durumunu kontrol etmemek: takım beklenmeyen mesafede hareket edebilir.
- G43 takım boy telafisini unutmak: Z ekseninde ciddi çarpışma riski.
- G41/G42 içinden başlamak: kesici telafi yolu yanlış hesaplanabilir.
- Sabit çevrimin ortasından başlamak: delme çevrimi çalışmayabilir.
- İş mili ve soğutmayı açmadan başlamak: takım veya iş parçası zarar görebilir.
20. Type 2 ne zaman kullanılmamalıdır?
Şu durumlarda Type 2 uygulanmamalıdır: başlanacak satır net bilinmiyorsa, program içeriği anlaşılmıyorsa, CAM programı çok uzun ve karmaşıksa, beş eksenli hareketler varsa, iş parçası veya sıfır değişmişse, takım telafileri doğrulanmamışsa, program sonradan değiştirilmişse, harici dosyanın doğru sürümü belli değilse veya operatör modal G kodlarına hâkim değilse. Bu durumlarda program baştan çalıştırılmalı veya yetkili CNC uzmanından destek alınmalıdır.
21. Type 3 olarak bilinen yöntem
Kaynak dokümanda menüde Type 3 olarak görünmeyen ancak bu adla anlatılan ayrı bir yöntem vardır. Bu yöntemde operatör programı açar, ok tuşlarıyla istediği satıra gelir ve o satırdan START verir. Kaynağa göre bunun kullanılabilmesi için 11031 numaralı parametre = 1 olmalıdır. Genel sıra: MONITOR → MODE AUTO → EDIT → istenen satıra gel → START. Ancak bu yöntem gerçek Program Restart değildir; yalnızca imlecin bulunduğu satırdan programı başlatır.
22. Type 3 neden daha risklidir?
Type 3 benzeri satırdan başlatmada kontrol; önceki M komutlarını, takım çağrılarını, iş mili devrini, G54–G59 seçimini, takım telafilerini, sabit çevrimleri ve G90/G91 durumunu operatör adına güvenli şekilde hazırlamayabilir. Bu nedenle yalnızca satıra gidip START vermek çoğu durumda güvenli değildir. Ayrıca 11031 parametresi makine üreticisinin onayı olmadan değiştirilmemelidir.
23. Kısa Type 2 uygulama sırası
(1) Duruş nedenini belirle. (2) Doğru programı ve güvenli başlangıç satırını belirle. (3) Takım, sıfır ve telafileri kontrol et. (4) Z eksenini güvenli konuma al. (5) MONITOR e bas. (6) RESEARCH seç. (7) TYPE 2 seç. (8) TOP SEARCH ile programı bul. (9) FILE SET ile doğru programı seç. (10) Program numarasını tekrar kontrol et. (11) Satır ve blok bilgisini formata göre gir. (12) INPUT e bas. (13) Completed mesajını bekle. (14) İmlecin doğru satırda olduğunu kontrol et. (15) Modal G kodlarını kontrol et. (16) Takım, devir, iş mili ve soğutmayı hazırla. (17) Feed ve Rapid Override i düşür. (18) SINGLE BLOCK aç. (19) CYCLE START ver. (20) İlk hareketleri dikkatle izle.
24. Ders özeti
Bu derste Type 2 nin hangi durumlarda kullanıldığını, Type 1 ile farkını, MONITOR → RESEARCH → TYPE 2 sırasını, Top Search ve File Set kullanımını, satır ve blok bilgisi girmeyi, Completed mesajını beklemeyi, seçilen satırdan önceki modal komutları kontrol etmeyi, G43/G41/G42 ve sabit çevrimlerdeki riskleri ve Type 3 olarak bilinen satırdan başlatma yöntemini öğrendik.
Bir sonraki ders — Ders 11: Program Restart sonrası karşılaşılan uyarılar ve çözüm yöntemleri (restart araması tamamlanmadı, Restart position return incomplete, Program restart machine lock, Rapid/Feed Override sıfır, yanlış takım ve spindle durumu, restart sonrası programın hareket etmemesi, güvenli iptal ve baştan başlama).
